Μιχαήλ Ψελλός

Μιχαήλ Ψελλός

Δημοσίευσηἀπό ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΣ » Πέμ 23/07/2009 12:31

Ο Μιχαήλ Ψελλός ήταν Βυζαντινός λόγιος, θεολόγος και φιλόσοφος, που έζησε τον 11ο αιώνα, σε μια εποχή που ουσιαστικά μπήκαν τα θεμέλια για την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, με αλλεπάλληλες επιθέσεις εξωτερικών εχθρών, εξεγέρσεις, εσωτερικές διαμάχες και μεταβολές των συνόρων.
Δίδασκε τα μαθηματικά στηριζόμενος στο Νικόμαχο, τον Ευκλείδη και τον Θέωνα. Ο Ρ. Tannery αναφέρει πως είχε ασχοληθεί και με τον Διόφαντο, όπως προκύπτει από ανέκδοτη επιστολή του. Από άλλες επιστολές του βγαίνει το συμπέρασμα ότι εκτός των άλλων δίδασκε και γεωμετρία (την εν γραμμαίς θεωρίαν). Εκτός των άλλων έργων του αναφέρεται και το επίτομο «Περί Αριθμών», το οποίο αναφέρεται στο χαμένο 7ο βιβλίο του Ιάμβλιχου, Συναγωγή των Πυθαγόρειων Δογμάτων. Εγραψε και φυσικές πραγματείες. Σε επιστολή του αναφέρει ότι οι φθορές και οι γενέσεις της ύλης γίνονται από φυσικά αίτια και όχι από αόρατες και μυστικές δυνάμεις. Τούτη η θεώρηση τού έδωσε τη δυνατότητα να ερμηνεύσει τις μεταμορφώσεις της ύλης και τις αλλαγές της φύσης κάτω από τo πρίσμα ενός φυσικού νόμου.

Ανάμεσα στα έργα του που γεννήθηκαν με βάση τούτη την άποψη ήταν το «Επιλύσεις Φυσικών Ζητημάτων», στο οποίο περιέχονται και στοιχεία μετεωρολογίας. Επίσης, αξιόλογο έργο του είναι το «Περί ΛίΘων Δυνάμεως», στο οποίο περιέχονται και φυσικές ιδιότητες των ορυκτών. Σε άλλη επιστολή του, που απευθύνει στον τότε Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλλάριο, αναφέρεται στην παρασκευή του χρυσού. 'Εγραψε και αστρονομικά έργα, όπως το «Περί Μεγάλου Ενιαυτού», που εκδόθηκε από τον Ρ. Tannery το 1920 και το σωζόμενο Περί της Κινήσεως του Χρόνου, των Κύκλων του Ηλίου και της Σελήνης, της Εκλείψεως Αυτών και της του Πάσχα Ευρέσεως.

Ο Ψελλός έγραψε ακόμη και μεικτές εργασίες. Στην πραγματεία του Διδασκαλία Παντοδαπή, που επίσης σώζεται, περιέχονται 200 επιστημονικά θέματα πάνω στην αστρονομία, τη μετεωρολογία, την κοσμολογία, τη φυσική, τη βοτανική και τα μαθηματικά. Στο έργο του Σύνταγμα Ευσύνοπτον εις τας Τέσσερας Μαθηματικάς Επιστήμας, εκτός από τις επιστήμες της Αριθμητικής, της Μουσικής, της Γεωμετρίας και της Αστρονομίας υπάρχουν και στοιχεία Μετεωρολογίας. To συγκεκριμένο έργο θεωρείται και το πρώτο ελληνικό μαθηματικό βιβλίο, που εκδόθηκε με τη μέθοδο της τυπογραφίας το 1532.

Στον Ψελλό, επίσης, αποδίδεται, αν και τούτο είναι μάλλον ανακριβές, το έργο Περί Δαιμόνων. Ως φιλόσοφος ο Ψελλός δίνει έμφαση στο ρόλο της φύσης η οποία, δημιουργημένη από το Θεό, λειτουργεί σύμφωνα με αμετάβλητους νόμους. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση μένει πολύ λίγος χώρος για την ιδέα του θαύματος. Η «Χρονογραφία» του περιγράφει τα έτη 976-1078, με βάση τις προσωπικές του παρατηρήσεις. Ο Ψελλός παρουσιάζει τα γεγονότα ως αποτέλεσμα ισχυρών προσωπικών συγκρούσεων, συναισθημάτων και δολοπλοκιών, δίχως να αφήνει χώρο για τη Θεία Πρόνοια. Ως συγγραφέας ήταν σταθερά ατομιστής στην προσέγγισή του. Κοίταζε τον κόσμο από τη δική του οπτική γωνία, άλλοτε σοβαρά και άλλοτε ειρωνικά.

Γενικά στα γραπτά του κείμενα απέρριπτε τη συμβατική αισθητική του άσπρο-μαύρο, αν και εφάρμοσε τούτη τη μέθοδο στους πανηγυρικούς του Κωνσταντίνου Ι' και Μιχαήλ Ζ'. Προσπάθησε να πλάσει σύνθετες και αντιφατικές εικόνες, όπως ο Κωνσταντίνος Θ' στη «Χρονογραφία» του ή ο μοναχός Ηλίας στις επιστολές του. Οι ψυχολογικοί του χαρακτηρισμοί είναι πλούσιοι και πολυποίκιλοι, περιλαμβάνοντας ακόμη και το θέμα της σεξουαλικής επιθυμίας. Συνήθως αντιλαμβανόταν το παρελθόν όχι ως ροή γεγονότων, αλλά ως σειρά εικόνων, όχι μόνο των αυτοκρατόρων και των αυτοκρατειρών, αλλά επίσης των ευνοούμενων και των αγαπημένων τους. Ο Ψελλός υμνούσε τn φιλία και ο ίδιος ήταν πιστός φίλος. Ωστόσο, γνώριζε πως η κοινωνική πραγματικότητα του Βυζαντίου απαιτούσε συχνά συμβιβασμούς με τη συνείδηση και την ιδιότητα του χαμαιλεοντισμού.

Στην πραγματικότητα στον Ψελλό οφείλουν την ιστορική τους συνέχεια οι ιδέες του Πλάτωνα, τον οποίο είχε σε περίβλεπτη θέση αντίθετα με τον Αριστοτέλη, γεγονός που φαίνεται στα σχόλιά του στο «Περί Ερμηνείας» του τελευταίου. Η εμμονή του στην προσπάθεια αναβίωσης του ελληνικού πνεύματος τον οδήγησε σε αντίθεση με την ιεραρχία του κλήρου, σε σημείο που σχεδόν εκδιώχθηκε από την εκκλησία. Εντούτοις, επέμενε στη διδασκαλία και τα γραπτά του κείμενα πως η φιλοσοφία και η θεολογία δεν ήταν δύο διαφορετικές επιστήμες. Η φιλοσοφία βάζει τις βάσεις πάνω στις οποίες η θεολογία χτίζει τις πνευματικές της ενοράσεις. Με άλλα λόγια θεωρεί πως η ελληνική φιλοσοφία δεν είναι θεραπαινίδα της χριστιανικής θεολογίας αλλά συνεργάτης της. Ο Ψελλός ήταν πεπεισμένος πως η φιλοσοφία και η θεολογία ενωμένες μπορούσαν να δώσουν απάντηση στα αιώνια προβλήματα της ανθρωπότητας. Αναθεωρώντας την ιδέα της φιλοσοφίας στο εκπαιδευτικό σύστημα της Κωνσταντινούπολης, ο Ψελλός αναβίωσε το πνεύμα της αρχαίας Αθήνας. Τούτη η ανανέωση των κλασικών σπουδών στο Βυζάντιο είχε μακροχρόνια αποτελέσματα, σε σημείο που ο Ψελλός θεωρείται σήμερα πρόδρομος της ιταλικής Αναγέννησης.

To εξαιρετικό για τον Ψελλό είναι ότι κατόρθωσε να αναβιώσει αρκετούς από τους συγγραφείς των απόκρυφων έργων, η ύπαρξη των οποίων είχε από πολλού ξεχαστεί. Από την εποχή του 9ου αιώνα και τη γέννηση του Ψελλού στον 11ο αιώνα ήταν δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να ανατρέξει κανείς σε βυζαντινές πηγές για τον Ερμητισμό και τον Ερμή τον Τρισμέγιστο, για τον Ιούλιο Αφρικανό, για τον Πρόκλο και το Περί της Ιερατικής Τέχνης ή για τους Χαλδαϊκούς Χρησμούς, δηλαδή για συγγραφείς και έργα που θεωρούνται κλασικά στο χώρο του μυστικισμού και της μαγείας. Ο Ψελλός με τις παρατηρήσεις και τις εκθέσεις του άφησε ένα πλήρες αρχείο της σχέσης του με το χαλδαϊκό υλικό. Αναμφίβολα, από όλους τους Βυζαντινούς μετά τον 7ο αιώνα ήταν ο πλέον εξοικειωμένος με τούτη τη «βίβλο» των Νεοπλατωνικών, ακόμη και αν η γνώση του φαίνεται να απορρέει κυρίως από το απωλεσθέν πλέον σχόλιο του Πρόκλου για τους «Χρησμούς». Άφησε, επίσης, μια «εξήγηση» είκοσι δύο σελίδων και αρκετές επισκοπήσεις πάνω στα κύρια χαρακτηριστικά των «Χρησμών», μία από τις οποίες μάλιστα χρησιμοποίησε σε θεολογική πραγματεία του, προκειμένου να εξηγήσει ένα εδάφιο του Γρηγόριου Ναζιανζηνού.

To ενδιαφέρον του για τους «Χρησμούς» ήταν γνήσιο, κυρίως γιατί το ίδιο κείμενο είχαν αγκαλιάσει φιλόσοφοι και διανοούμενοι του παρελθόντος που σεβόταν πολύ. Πιο συγκεκριμένα αναφέρει πως ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης είχαν δεχτεί τις περισσότερες από δοξασίες του. Επιπλέον, Θεωρούσε, επίσης πως ο Πλωτίνος, ο Πορφύριος, ο Ιάμβλιχος και ο Πρόκλος εixαν αποδεχθεί τους «Χρησμούς» ως θείες αποκαλύψεις. Εκτός από τους αρχαίους φιλόσοφους, όμως, ήταν και ο ίδιος ανοικτός σε τέτοιες δοξασίες, καθώς μάλιστα εύρισκε παραλληλισμούς με τη χριστιανική διδασκαλία. Σε μια αρκετά μεγάλη αναφορά στη «Χρονογραφία» του , ο Ψελλός κάνει μια λεπτομερή αναφορά στη διανοητική και φιλοσοφική του πρόοδο, στο δρόμο που τον οδήγησε, μέσα από διακριτά στάδια και καθορισμένες φάσεις, στην «πρώτη» φιλοσοφία. το ταξίδι του ξεκίνησε με τη μελέτη της λογικής και ορισμένων σχολιαστών που του έδειξαν το δρόμο προς τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Στην επόμενη φάση επικεντρώθηκε στους μεγαλύτερους των Νεοπλατωνικών, τον Πλωτίνο, τον Πορφύριο, τον Ιάμβλιχο και τον Πρόκλο. Τέλος, αφιερώθηκε στον τετραπλό δρόμο των μαθηματικών, «ο οποίος», σύμφωνα με τα λόγια του, «βρίσκεται ανάμεσα στην επιστήμη της υλικής φύσης [...] και τα αποστάγματα της καθαρής σκέψης».

Πηγή:http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B9%CF%87%CE%B1%CE%AE%CE%BB_%CE%A8%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CF%8C%CF%82

Στο δε έργο του 'Χρονογράφος' γράφει τα εξής σημαντικά:

"Διάβασα λοιπόν μερικούς από τους φιλοσόφους ε­κείνους και διδάχτηκα από αυτούς το δρόμο για την γνώση: ο ένας με παρέπεμπε στον άλλον, ο χειρότερος στον καλύτερο και αυτός πάλι σε άλλον κι αυ­τός στον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα, και είμαι βέβαιος ότι όλοι οι προηγούμενοι θα έμεναν ικανοποιημένοι αν κα­τατάσσονταν στη δεύτερη θέση, αμέσως μετά από αυτούς του δύο.
Από εκεί λοιπόν, σαν να διέγραψα ένα κύκλο, κατέ­βηκα πάλι στους Πλωτίνους και τους Πορφύριους και στους Ιαμβλίχους, μετά τους οποίους συνάντησα στο δρόμο μου τον θαυμασιότατο Πρόκλο και, σταματώντας σ' αυτόν σαν σε ευρύτατο λιμάνι, άντλησα την επιστήμη της γνώσης εμβαθύνοντας στη λειτουργία της νοήσεως. Μετά από αυ­τό, θέλοντας να ανέλθω στις ανώτερες σφαίρες της φιλο­σοφίας και να μυηθώ στην καθαρή γνώση, σπούδασα πρώτα τη θεωρία των ασωμάτων εντρυφώντας στα ονομαζόμενα "μαθήματα" τα οποία κατέχουν μια ενδιάμεση θέση ανά­μεσα στη φυσική των σωμάτων και στην άσχετη προς αυτά νόηση κι επίσης στις απόλυτες ουσίες που είναι το αντι­κείμενο της καθαρής νόησης, με σκοπό να κατακτήσω, αν μπορούσα, κάτι πέρα κι από αυτές, κάτι υπερβατικό και υπερούσιο."

"Κι επειδή είχα ακούσει από διαπρεπείς φιλοσόφους ότι υπάρχει κάποια σοφία ανώτερη από κάθε απόδειξη, τα οποία μπορεί να γνωρίσει ο νους μόνο όταν βρίσκεται σε κατάσταση συνειδητής έκστασης, ούτε και γι' αυτήν α­διαφόρησα, αλλά διαβάζοντας μερικά μυστικιστικά βιβλί­α, όσο ήταν το σωστό και όσο μου επέτρεπαν οι δυνάμεις μου, μυήθηκα και σ' αυτήν"
Υπομονή Ήλιος θα φανεί με χρυσά φτερά για να μας πει, μες στην ντροπή, πολεμίστε και γκρεμίστε τη Δρακογενιά

Νίκος Γκάτσος - Ο Δράκος
Ἀντιπροσωπευτικὸ εἰκονίδιο μέλους
ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΣ
Μέλος
Μέλος
 
Δημοσ.: 227
Ἐγγραφή: Τετ 06/09/2006 11:51

Ἐπιστροφὴ στην Βυζαντινοί & Ρωμιοί



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση : Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 1 ἐπισκέπτης

cron