Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Τετ 26/10/2011 02:15

Εἰκόνα
η μονή του Παντοκράτορος, νοσοκομείο και ιατρική σχολή

H εκπαίδευση στο Βυζάντιο.
Οι περισσότερες πληροφορίες που έχουμε για την εκπαίδευση στο Βυζάντιο,μιλούν για τις ανώτερες σπουδές που είναι συνδεδεμένες με τη ζωή και το έργο μεγάλων μορφών της εκκλήσίας.Για τη βασική παιδεία οι γνώσεις μας είναι πολύ λιγότερες. Σχολεία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης λειτουργούσαν όχι μόνο στην πρωτεύουσα, αλλά και στις επαρχίες.Τα παιδιά της ανώτερης κοινωνικής τάξης είχαν ιδιωτικούς δασκάλους όπως στην αρχαία Ελλάδα και Ρώμη.Για τον Μιχαή Ψελλό πχ.(11ος αι) γνωρίζουμε ότι πήγε στο σχολείο σε ηλικία 5 ετών ,ότι είχε βοήθεια από τη μητέρα του και ότι σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών, γνώριζε απέξω την Ιλιάδα.
Τα παιδιά που πήγαιναν σχολείο, διδάσκονταν γραμματική, αργότερα σύνταξη και εισαγωγή στους κλασσικούς συγγραφείς. Κατά την εφηβεία τους ρητορική και τέλος φιλοσοφία, αριθμητική, γεωμετρία, μουσική ,αστρονομία.Η κλασική παιδεία ήταν βασική για την εκπαίδευση των βυζαντινών.Πολλοί δάσκαλοι για να βελτιώσουν τα πενιχρά έσοδά τους δούλευαν ως αντιγραφείς των κλασικών έργων που με αυτό τον τρόπο διασώθηκαν.Υπήρχε διαχωρισμός μεταξύ κοσμικής παιδείας που ήταν οργανωμένη από το κράτος και θρησκευτικής παιδείας που ήταν οργανωμένη από την εκκλήσία.
Από τον 4ο ΄μεχρι το 15ο αιώνα,λειτουργούσε στην Κωνσταντινούπολη ένα πανεπιστήμιο, υπό αυτοκρατορική αιγίδα, με διδασκαλία των κλασικών, των επιστημών, της φιλοσοφίας. Από εκεί αποφοιτούσαν νομικοί και σημαντικοί κρατικοί υπάλληλοι, αλλά και επιφανείς μορφές της εκκλησίας.
Τον 7ο κατά πάσα πιθανότητα αιώνα ιδρύθηκε στην πρωτεύουσα η Πατριαρχική Σχολή, στην οποία φοιτούσαν κληρικοί και Θεολόγοι.
Παράλληλα λειτουργούσαν σχολές και στα μοναστήρια στα οποία απουσίαζε η διδασκαλία της κλασσικής παιδείας.

1.από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια μέχρι την εικονομαχία.

Συνεχίζει η λειτουργία των σχολών της Αντιόχειας και της Αλεξάνδρειας, με διδασκαλία νομικής και ιατρικής, της Βηρυτού διάσημης νομικής σχολής όπου οι καθηγητές είχαν τον τίτλο του «οικουμενικού δασκάλου», της Αθήνας με τέσσερις έδρες φιλοσοφίας. Ο Μέγας Κωνσταντίνος ίδρυσε μία ανάλογη σχολή στην πρωτεύουσα στο Καπιτώλιο όπου δίδασκαν πολλοί Εθνικοί, Ο Θεοδόσιος ο Β΄αναβάθμισε την Ακαδημία αυτή με 31 έδρες Γραμματικής, Ρητορικής, Φιλοσοφίας και Νομικής.

Ο Ιουστινιανός με διάταγμά του το 529 έκλεισε τη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας (ως ειδωλολατρική) και ανέπτυξε τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης.Αύξησε κατά πέντε χρόνια τη φοίτηση και την ανέδειξε σε ανταγωνιστική σχολής της περίφημης σχολής της Βηρυτού. Μετά μάλιστα τον καταστροφικό σεισμο της Βηρυτού, η Κωνσταντινούπολη είναι το μοναδικό κέντρο νομικών επιστημών.
Επί βασιλείας του Λέοντος του 3ου του Ισαύρου, περίοδο της εικονομαχίας, θανατώνονται οι καθηγητές κατά τον εμπρησμό του Πανεπιστημίου και της βιβλιοθήκης επειδή δεν συμφωνούσαν με τις απόψεις του αυτοκράτορα.Ωστόσο η πληροφορία αυτή δεν έχει τεκμηριωθεί από έγκυρες πηγές.

2.Από την εικονομαχία μέχρι τη φραγκική κατάκτηση.
Νέα πνοή στο χώρο της δημόσιας παιδείας δίνεται από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο (830-838).Το 856 ο Πρωθυπουργός Βάρδας, θείος του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ιδρύει δεύτερο πανεπιστήμιο στα ανάκτορα της Μαγναύρας,όπου ο Ιωάννης Γραμματικός διδάσκει μαζί με τον μετέπειτα πατριάρχη Κωνσταντινούπολης, Φώτιο γραμματική,ρητορική και φιλοσοφία.Μαθητής τους υπήρξε και ο Κύριλλος, ο οποίας είχε αναλάβει τη διδασκαλία της φιλοσοφίας.
Ο αυτοκράτωρ Λέων 6ος ο Σοφός,οργάνωσε τη Νομική, με δύο επιπέδων καθηγητές.Τους διδασκάλους για τη βασική εκπαίδευση και τους παλαιοδιδασκάλους νομικούς οι οποίοι δίδασκαν τη νομοθεσία.
Ο Κων/νος Πορφυρογέννητος και ο Ιωάννης Τσιμισκής, αναφέρονται ως προστάτες της δημόσιας εκπαίδευσης.Την περίοδο εκείνη ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου ήταν πάντα καθηγητής Φιλοσοφίας.
Το πανεπιστήμιο της Μαγναύρας έκλεισε από τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄.
Το 1045 ιδρύεται τρίτο πανεπιστήμιο από τον Κωνσταντίνο Θ΄το Μονομάχο και ο Ιωάννης Μαυρόπους ιδρύει στην Πόλη, ιδιωτικό σχολείο ,με μαθητές όπως τον Μιχαή Ψελλό.Στόχος του πανεπιστημίου είναι η αναδιοργάνωση της νομικής επιστήμης. Ο «νομοφύλαξ»διευθύνει τη σχολή και έχει μεγάλη θέση στην αυτοκρατορική αυλή. Στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου των Μαγγάνων ιδρύεται το «διδασκαλέιο των νόμων» με δωρεάν φοίτηση.
Ο Κωνσταντινος Θ΄προσθέτει στο πανεπιστήμιο και μία σχολή Φιλοσοφίας με ανώτερο τίτλο του «υπάτου των Φιλοσόφων» που αναλαμβάνει ο Μιχαήλ Ψελλός.Το πανεπιστήμιο λειτούργησε μέχρι το 1204 διδάσκοντας γραμματική, ρητορική, φιλοσοφία ,διαλεκτική, αριθμητική, γεωμετρία και μουσική.
Ο Αλεξιος Κομνηνός ίδρυσε το ορφανοτροφείο του Αγίου Παύλου, για τη βασική εκαίδευση, αλλά η επίβλεψη των σπουδών περνάει στα χέρια της εκκλησίας. ΄Ετσι οι νομοφύλακες και οι ύπατοι των φιλοσόφων προέρχονται από τον κλήρο.

3.Από το 1204 έως το 1453.

Με τη μεταφορά , μετά την άλωση της πόλης από τους Φράγκους, της πρωτεύουσας στη Νίκαια, μεταφέρεται και το πανεπιστήμιο. Ο Ιωάννης Βατάτζης ιδρύει σχολή Φιλοσοφίας όπου διδάσκει ο Νικηφόρος Βλεμμύδης και μαθητεύουν εξέχουσες προσωπικότητας , όπως ο μελλοντικός Αυτοκράτορας Θεόδωρος Β΄, ο Λάσκαρης και Γεώργιος Ακροπολίτης.Με την επανάκτηση της Πόλης πάλι λειτουργεί το εκεί πανεπιστήμιο υπό τον Γεώργιο Ακροπολίτη, όπως λόγω της κατεστραμμένης πόλης δεν μπορούσε να χρηματοδοτηθεί η παιδεία.Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος απεκατέσττησε με τα πενιχρά μέσα που διέθετε το πανεπιστήμιο και έθεσε σε λειτουργία το ορφανοτροφείο του Αγ. Παύλου με σχολή διδασκαλίας Γραμματικής.
Το πανεπιστήμιο άνθησε την εποχή του Ανδρόνικου Β΄Παλαιολόγου.Η εκπαίδευση πάντως δεν ήταν μάλλον εντελώς δωρεάν.
Ο Εμμανούλ Β΄Παλαιολόγος αν και η οικονομική συγκυρία δεν ήταν καλή, προσέφερε επί της βασιλείας του το τελευταίο οργανωμένο Πανεπιστήμιο στο Βυζάντιο.(1391-1425).Συγκέντρωσε τη διδασκαλία σε ένα κτίριο, στο νοσοκομείο που είχε κτίσει ο Κράλης Μιλούτιν.Την περίοδο εκείνη απεδίδετο μεγάλη σημασία στη διδασκαλία της Ιατρικής και πολλοί δάσκαλοι εκτός από ρήτορες ήταν και γιατροί ταυτόχρονα.Το πανεπιστήμιο ονομάστηκε «Καθολικό Μουσείο» και διευθύνετο από έναν από τους τέσσερις γενικούς δικαστικούς του κράτους. Την Εποχή του Ιωάννη Η΄Παλαιολόγου το ρόλο αυτό τον είχε αναλάβει ο Γεώργιος Σχολάριος καθολικός δικαστής των Ρωμαίων, μέλος της Συγκλήτου και γραμματέας του Βασιλέως. Οι καθηγητές ανήκαν στην ανώτερη κοινωνική τάξη και εκπροσωπούσαν το κράτος σε υψηλές αποστολές (Εμμανουήλ Χρυσολωράς).Οι μαθητές προέρχονταν από διάφορες κοινωνικές τάξεις και όσοι είχαν οικονομικό πρόβλημα , μπορούσαν να διεκδικήσουν τα «βασιλικά σιτηρέσια» που ωστόσο δεν ήταν σπουδαία.
Επιτελούνται βασικές αλλαγές στο πρόγραμμα σπουδών.Η μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δε γίνεται με στόχο να κατανοηθούν καλύτερα τα θεολογικά κείμενα,αλλά να καταδειχθεί η ομορφιά και ο πλούτος της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και να τονισθεί η απαράμιλλη ηθική και γενναιότητα του αρχαίου κόσμου. Αν στον 11ο αιώνα η μελέτη των κειμένων γίνεται με αντικείμενο τη γραμματική και την ελληνική αλληγορία στο 14ο είναι καθαρά φιλοσοφική και ηθική.Αυτό το πνεύμα αποτελεί το πρωτογενές κύτταρο της αναγέννησης που θα ακολουθήσει, το οποίο καλλιεργήθηκε και αναπτύχθηκε στο τελευταίο Πανεπιστήμιο του Βυζαντίου στην Κωνσταντινούπολη και στη σχολή του Πλήθωνα του Γεμιστού στο Μυστρά. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι εκτός από τους σπουδαστές που πάντα έρχονταν από την Ανατολή να σπουδάσουν στην πρωτεύουσα το 14ο αιώνα μεγάλος αριθμός δυτικών έρχεται να αναζητήσει τα φώτα στο Βυζάντιο.Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας οι τελευταίοι βυζαντινοί δάσκαλοι ανοίγουν τους δρόμους στους πρώτους ουμανιστές της Δύσης , διασώζοντας το πνεύμα της αναγέννησης που είχε αρχίσει να συντελείται το 14ο και 15ο αιώνα στο Βυζάντιο.
4.Η Πατριαρχική Σχολη.
Η Πατριαρχική Σχολη της Κωνσταντινούπολης συναγωνιζόταν σε κύρος τα Πανεπιστήμια. Βρισκόταν απέναντι από το Πανεπιστήμιο χωρίς να έχει καμμία διοικητικη σχέση μ΄αυτό. Είχε μία Σχολή ανώτατης Θεολογίας για την εκπαίδευση των κληρικών και των θεολόγων, η οποία υπαγόταν πλήρως στον Πατριάρχη και πολλές βρισκόνταν σε αντίθεση με το Πανεπιστήμιο. Οι σπουδές χωρίζονταν σε δύο κύκλους την εγκύκλιο παιδεία και τη θεολογική.Η πρώτη περιελάμβανε γραμματική,ρητορική και φιλοσοφία και ονομαζόταν «θύραθεν σοφία» δηλαδή αυτή που επέτρεπε να διεισδύσει ο κληρικός στην Θεολογική εκπαίδευση. Τα μαθήματα αυτά διδάσκονταν από δύο κυρίως καθηγητές, τον «μαίστορα των ρητόρων» και τον «μαίστορα των φιλοσόφων» Η Θεολογική παιδεία διδάσκετο από τον «διδάσκαλο του Ευαγγελίου» που έφερε τον τίτλο του «οικουμενικού διδασκάλου» και ήταν ένα είδος πρυτάνεως στην πατριαρχική σχολή. Εκτός από τα καθαρά θεολογικά μαθήματα, η εκπαίδευση στην Πατριαρχική Σχολή περιελάμβανε και όσα μαθήματα διδάσκονταν στο πανεπιστήμιο. Μερικοί από τους καθηγητές Θεολογίας, το 12ο αιώνα ήταν και ουμανιστές, όπως ο Μιχαήλ Ιταλικός.΄Όταν καταλήφθηκε η Πόλη από τους Φράγκους η σχολή έκλεισε όπως και το πανεπιστήμιο ξαναλειτούργησε όμως μετά το 1266.
Ειδική περίπτωση ήταν μία Σχολή η οποία λειτούργησε στις αρχές του 13ου αιώνα στην εκκλήσία των Αγίων Αποστόλων.Δεν είχε ούτε καθηγητές ούτε κανονικά μαθήματα. Σύμφωνα με της περιγραφές του Νικολάου Μεσαρίτη, στο χώρο της εκκλησίας συγκεντρώνονταν νέοι και γέροι και συζητούσαν ανταλλάσσοντας απόψεις γύρω από τις επιστήμες. Λειτουργούσαν δύο τμήμτα , Το πρώτο συγκέντρωνε τους γνώστες της γραμματικής , της διαλεκτικής και τους ρήτορες. Το δεύτερο, στις στοές του αιθρίου συγκέντρωνε του γνώστες της ιατρικης, φυσικής,αριθμητικής , γεωμετρίας και μουσικής. Οι συζητήσεις ήταν ζωηρές και έντονες και όταν προέκυπταν διαφωνίες κατέφευγαν στον Πατριάρχη να της λύσουν,αφού το ίδρυμα λειτουργούσε υπό την προστασία του Πατριάρχη Ιωάννη του Καματερού.

5.Η μοναστική εκπαίδευση.
Σε κάθε μοναστήρι λειτουργούσε, ένα σχολείο για να εκπαιδεύονται οι μελλοντικοί μοναχοί. Σ΄αυτά τα σχολεία η εγκύκλιος παιδεία δινόταν με μοναδικό στόχο την ανάγνωση και τη σπουδή των θεολογικών κειμένων.Χαρακτηριστικό είναι ότι οι αναλφάβητοι μάθαιναν τους ψαλμούς απέξω.
Μέσα από την πλήρη περιφρόνηση για τα εγκόσμια ,τις ανθρωπιστικές επιστήμες και την προσήλωση στο μυστικισμό, τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δεν δεν ήταν παρά ο ειδωλολατρικός και μυθολογικός κόσμος με δαιμονικό χαρακτήρα.
Αυτή η αντίθεση με τις σπουδές στα πανεπιστήμια της εποχής, αντικατοπτρίζεται στις διαμάχες μεταξύ των βυζαντινών λόγιων και των μοναχών η οποία συνεχίζεται και τα χρόνια των Παλαιολόγων παρά το πνεύμα της αναγέννησης που επικρατεί στα γράμματα και τις τέχνες.

ΕΠΙΜΥΘΙΟ ΤΗΣ ΥΠΟΓΡΑΦΟΥΣΑΣ
΄Εστω από αυτό το εντελώς επιγραμματικό ιστορικό της πορείας της παιδείας στο Βυζάντιο, αντιλαμβανόμαστε ότι παρά την επικράτηση του Χριστιανισμού η εκπαίδευση τόσο στα πανεπιστήμια όσο και στις Θεολογικές σχολές ( με εξαίρεση τα μοναστήρια) βασίζεται στη βαθιά μελέτη και κατανόηση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και φιλοσοφίας και ότι ουσιαστικά η περίφημη αναγέννηση της Ευρώπης ξεκίνησε από το Βυζάντιο την εποχή των Παλαιολόγων , οι δε μεγάλοι δάσκαλοι των Βυζαντινών Πανεπιστημίων, υπήρξαν οι πρώτοι διδάσκαλοι των δυτικών διαφωτιστών. Θα συνεχίσω με τα θέματα για το Βυζάντιο ,έστω και εάν ένας μόνο από εσάς τα τιμήσει με μία βιαστική ανάγνωση, επειδή θεωρώ , ότι εντελώς εσφαλμένα, έχουμε διαγράψει ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μας ,πεπλανημένα πιστεύοντας ότι ο ελληνικός πολιτισμός τελείωσε μαζί με το ιστορικό τέλος της αρχαίας ελλάδος,ενώ στην πραγματικότητα η ανατολική περιοχή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας ήταν η φυσική συνέχεια του Ελληνικού Πολιτισμού που αποτελούσε μία πνευματικά Ελληνική αυτοκρατορία . Το δημοσίευμα αυτό στηρίζεται εξ΄ολοκλήρου στο πολύ ενδιαφέρον πόνημα της Βυζαντινολόγου Ασπασίας Λούβη-Κίζη, το οποίο παρουσίασα συνοπτικά για τα μέλη και τους φίλους της ΔΗΜΟΘΟΙΝΙΑΣ.
ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΗΤΑΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΙ ΣΚΕΦΘΕΙΤΕ ΠΟΙΟΥΣ ΒΟΛΕΥΕΙ ΝΑ ΔΙΑΔΙΔΟΥΝ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΡΑ ΤΟ ΑΝΤΙΘΕΤΟ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΠΟ ΚΑΘΑΡΗ ΑΓΝΟΙΑ ΝΑ ΔΙΑΓΡΑΦΟΥΜΕ ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΙΔΙΟΙ, ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ 1000 ΕΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΣΥΓΧΕΟΝΤΑΣ ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΜΕ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ, ΔΙΔΟΝΤΑΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΠΙΘΗΚΟΥΣ ΝΑ ΙΣΧΥΡΙΖΟΝΤΑΙ ΟΤΙ ΟΥΔΕΜΙΑ ΣΧΕΣΗ ΕΧΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ,ΑΦΟΥ "ΕΞΑΦΑΝΙΣΤΗΚΑΜΕ" ΑΠΟ ΤΟ ΧΑΡΤΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ.

Αμαλία Κατσούλα
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21

Ἐπιστροφὴ στην Βυζαντινοί & Ρωμιοί



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση : Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 1 ἐπισκέπτης