ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Πέμ 13/10/2011 21:02

Γεώργιος Βιζυηνὸς(1849 - Αθήνα 1896),

το διήγημα "σταθμός" της Ελληνικής πεζογραφικής ηθογραφίας.

Τὸ ἁμάρτημα τῆς μητρός μου

Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν εἴχομεν παρὰ μόνον τὴν Ἀννιὼ. Ἤτον ἡ χαϊδεμμένη τῆς μικρᾶς ἡμῶν οἰκογενείας καὶ τὴν ἠγαπῶμεν ὅλοι. Ἄλλ' ἀπ' ὅλους περισσότερον τὴν ἠγάπα ἡ μήτηρ μας. Εἰς τὴν τράπεζαν τὴν ἐκάθιζε πάντοτε πλησίον της καὶ ἀπὸ ὅ,τι εἴχομεν ἔδιδε τὸ καλλίτερον εἰς ἐκείνην. Καὶ ἐνῷ ἡμὰς μᾶς ἐνέδυε χρησιμοποιοῦσα τὰ φορέματα τοῦ μακαρίτου πατρός μας, διὰ τὴν Ἀννιὼ ἠγόραζε συνήθως νέα.
Ὡς καὶ εἰς τὰ γράμματα δὲν τὴν ἐβίαζεν. Ἄν ἤθελεν, ἐπήγαινεν εἰς τὸ σχολεῖον, ἂν δὲν ἤθελεν, ἔμενεν εἰς τὴν οἰκίαν. Πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἰς ἡμᾶς διὰ κανένα λόγον δὲν θὰ ἐπετρέπετο.
Ἐξαιρέσεις τοιαῦται ἔπρεπε, φυσικῷ τῷ λόγῳ, νὰ γεννήσουν ζηλοτυπίας βλαβερὰς μεταξὺ παιδίων, μάλιστα μικρῶν, ὅπως ἤμεθα καὶ ἐγὼ καὶ οἱ ἄλλοι δύο μου ἀδελφοί, καθ' ἥν ἐποχὴν συνέβαινον ταῦτα.
Ἀλλ' ἡμεῖς ἐγνωρίζομεν, ὅτι ἡ ἐνδόμυχος τῆς μητρὸς ἡμῶν στοργὴ διετέλει ἀδέκαστος καὶ ἵση πρὸς ὅλα της τὰ τέκνα. Ἥμεθα βέβαιοι, ὅτι αἱ ἐξαιρέσεις ἐκείναι δὲν ἤσαν παρὰ μόνον ἐξωτερικαὶ ἐκδηλώσεις φειστικωτέρας τινὸς εὐνοίας πρὸς τὸ μόνον τοῦ οἴκου μας κοράσιον. Καὶ ὄχι μόνον ἀνειχόμεθα τὰς πρὸς αὐτὴν περιποιήσεις ἀγογγύστως, ἀλλὰ καὶ συνετελοῦμεν πρὸς αὔξησιν αὐτῶν, ὅσον ἠδυνάμεθα.
Διότι ἡ Ἀννιώ, ἐκτὸς ὅτι ἦτον ἡ μόνη μας ἀδελφὴ, ἦτο κατὰ δυστυχίαν ἀνέκαθεν καχεκτικὴ καὶ φιλάσθενος. Ἀκόμη καὶ αὐτὸς ὁ ὑστερότοκος τοῦ οἴκου, ὁ ὁποίος, ὡς κοιλιάρφανος, ἐδικαιοῦτο νὰ καρποῦται πλέον παντὸς ἄλλου τὰς μητρικὰς θωπείας, παρεχώρει τὰ δικαιώματά του εἰς τὴν ἀδελφὴν τόσῳ μᾷλλον ἀσμένως, καθόσον ἡ Ἀννιὼ οὔτε φιλόπρωτος οὔτε ὑπεροπτικὴ ἐγίνετο διὰ τοῦτο.
Ἀπ' ἐναντίας ἤτο πολὺ προσηνὴς πρὸς ἠμὰς καὶ μας ἠγάπα ὄλους μετὰ περιπαθείας. Και -πράγμα περίεργον- ἡ πρὸς ἡμὰς τρυφερότης τοῦ κορασίου, ἀντὶ νὰ ἐλαττούται προϊούσης τῆς ἀσθενείας του, ἀπεναντίας ηὔξανεν.
Ἐνθυμοῦμαι τοὺς μαύρους καὶ μεγάλους αὐτῆς ὀφθαλμοὺς, καὶ τὰ καμαρωτὰ καὶ σμιγμένα της ὀφρύδια, τὰ ὁποῖα ἐφαίνοντο τόσῳ μᾶλλον μελανότερα, ὅσῳ ὠχρότερον ἐγίνετο τὸ πρόσωπον της. Πρόσωπον ἐκ φύσεως ρεμβῶδες καὶ μελαγχολικόν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου τότε μόνον ἐπεχύνετο γλυκειά τις ἰλαρότης, ὅταν μᾶς ἔβλεπεν ὅλους συνηγμένους πλησίον της.
Συνήθως ἐφύλαττεν ὑπὸ τὸ προσκεφάλαιόν της τοὺς καρπούς, οὕς αἱ γειτόνισσαι τῇ ἔφερον ὡς ἀρρωστικόν, καὶ τοὺς ἐμοίραζεν εἰς ἡμᾶς, ἐπανελθόντας ἐκ τοῦ σχολείου. Ἀλλὰ τὸ ἔκαμνε πάντοτε κρυφὰ. Διότι ἡ μήτηρ μας ἐθύμωνε, καὶ δὲν ἔστεργε νὰ καταβροχθίζωμεν ἡμεῖς ὅ,τι ἐπεθύμει νὰ εἴχε γευθῇ κἂν ἡ ἀσθενής της κόρη.
Ἐν τούτοις ἡ ἀσθένεια τῆς Ἀννιῶς ὁλονὲν ἐδεινοῦτο καὶ ὁλονὲν περισσότερον συνεκεντροῦντο περὶ αὐτὴν τῆς μητρός μας αἱ φροντίδες.
Ἀφ' ὅτου ἀπέθανεν ὁ πατὴρ μας, δὲν εἶχεν ἐξέλθει τῆς οἰκίας. Διότι ἐχήρευσε πολὺ νέα καὶ ἐντρέπετο νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς ἐλευθερίας, ἥτις, καὶ ἐν αὐτῇ τῃ Τουρκίᾳ, ἰδιάζει εἰς πᾶσαν πολύτεκνον μητέρα. Ἀλλ' ἀφ' ἧς ἡμέρας ἔπεσεν ἡ Ἀννιὼ σπουδαίως εἰς τὸ στρῶμα, ἔβαλε τὴν ἐντροπὴν κατὰ μέρος.
Κάποιος εἶχεν ἄλλοτε παρόμοιαν ἀσθένειαν -ἔτρεχε νὰ τὸν ἐρωτήσῃ, πῶς ἐθεραπεύθη. -Κάπου μιὰ γραῖα κρύπτει βότανα θαυμασίας ἰατρικῆς δυνάμεως, -ἔσπευδε νὰ τὰ ἐξαγοράσῃ. -Κάποθεν ἦλθε ξένος τις, παράδοξος τὸ ἐξωτερικόν, ἤ φημιζόμενος διὰ τὰς γνώσεις του, -δὲν ἐδίστασε νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν ἀντίληψίν του: Οἱ διαβασμένοι, κατὰ τοὺς λαοὺς, εἶνε παντογνῶσται. Καὶ ὑπὸ τὸ πρόσχημα πτωχοῦ ὁδοιπόρου κρύπτονται ἐνίοτε μυστηριώδη ὄντα, πλήρη ὑπερφυσικὼν δυνάμεων.
Ὁ χονδρὸς τῆς συνοικίας κουρεύς, αὐτὸς μᾶς ἐπεσκέπτετο αὐτόκλητος καὶ δικαιωματικῶς. ἦτον ὁ μόνος ἐπίσημος ἰατρὸς ἐν τῇ περιφερείᾳ μας.
Ἄμᾳ τὸν ἔβλεπον ἐγὼ ἔπρεπε νὰ τρέχω εἰς τὸν μπακάλην. Διότι ποτὲ δὲν ἐπλησίαζε τὴν ἀσθενῆ, πρὶν ἤ καταπίῃ τοὐλάχιστον πενῆντα δράμια ρακῆς.
- Εἶμαι γέρος, μωρή, ἔλεγε πρὸς τὴν ἀνυπόμονον μητέρα, εἶμαι γέρος, καὶ ἂν δὲν τὸ τσούξω κομμάτι, δὲν βλέπουν καλὰ τὰ μάτια μου.
Καὶ φαίνεται, ὅτι δὲν ἐψεύδετο. Διότι ὅσῳ περισσότερον ἔπινε, τόσο εὐκολώτερον ἠδύνατο νὰ διακρίνῃ ποῖα εἶναι ἡ παχυτέρα τῆς αὐλῆς μας ὄρνιθα, διὰ νὰ τὴν λάβῃ ἀπερχόμενος.
Ἡ μήτηρ μου, ἂν καὶ ἔπαυσε πλέον νὰ μεταχειρίζεται τὰ ἰατρικά του, ἐν τούτοις τὸν ἐπλήρωνε τακτικὰ καὶ ἀγογγύστως. Τοῦτο μὲν, διὰ νὰ μὴ τὸν δυσαρεστήσῃ, τοῦτο δέ, διότι πολὺ συχνὰ διϊσχυρίζετο παρηγορῶν αὐτήν, ὅτι ἡ πορεία τῆς ἀσθενείας εἶνε καλή, καὶ ἀκριβῶς τοιαύτη, ὁποίαν ἐδικαιοῦτο νὰ τὴν περιμένῃ ἡ ἐπιστήμη ἀπὸ τὰς συνταγάς του.
Τὸ τελευταῖον τοῦτο ἦτο δυστυχῶς λίαν ἀληθές. Ἡ κατάστασις τῆς Ἀννιῶς ἔβαινεν ἀργὰ μὲν καὶ ἀπαρατηρήτως, ἀλλ' ὁλονὲν ἐπὶ τὰ χείρῳ. Καὶ ἡ παράτασις αὕτη τῆς ἀορίστου καχεξίας ἔκαμνε τὴν μητέρα μας ἄλλην ἐξ ἄλλης.
Πᾶσα νόσος, ἄγνωστος εἰς τὸν λαόν, διὰ νὰ θεωρηθῇ ὡς φυσικὸ πάθος, πρέπει, ἤ νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὰς στοιχειώδεις ἰατρικὰς τοῦ τόπου γνώσεις, ἤ νὰ ἐπιφέρῃ ἐντὸς ὁλίγου τὸν θάνατον. Εὐθὺς ὡς παραταθῇ καὶ χρονίσῃ, ἀποδίδεται εἰς ὑπερφυσικὰς αἰτίας, καὶ χαρακτηρίζεται ὡς ἐξωτικόν.
Ὁ ἀσθενὴς ἐκάθησεν εἰς ἄσχημον τόπον. Ἐπέρασε νύκτα τὸν ποταμόν, καθ' ἥν στιγμὴν αἱ Νηρηῗδες ἐτέλουν ἀόρατοι τὰ ὄργιά των. Ἐδιασκέλισε μαῦρον γάτον, ὁ ὁποῖος ἦτο κυρίως ὁ ἔξω ἀπὸ ἐδῶ μεταμορφωμένος.
Ἡ μήτηρ μου ἦτο μᾶλλον εὐλαβὴς παρὰ δεισιδαίμων. Κατ' ἀρχὰς ἀπετροπιάζετο τὰς τοιαῦτας διαγνώσεις, καὶ ἠρνεῖτο νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς προτεινομένας γοητείας, φοβουμένη μὴ ἁμαρτήσῃ. Ἄλλως τε ὁ ἱερεὺς ἀνέγνωσεν ἤδη ἐπὶ τῆς ἀσθενοῦς τοὺς ἐξορκισμοὺς τοῦ κακοὺ, διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον. Ἀλλὰ μετ' ὁλίγον μετέβαλε γνώμην.
Ἡ κατάστασις τῆς ἀσθενοὺς ἐδεινοῦτο. Ἡ μητρικὴ στοργὴ ἐνίκησεν τὸν φόβον τῆς ἁμαρτίας. Ἡ θρησκεία ἔπρεπε νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὴν δεισιδαιμονίαν.
Πλησίον εἰς τὸν σταυρὸν, ἐπὶ τοῦ στήθους τῆς Ἀννιῶς, ἐκρέμασεν ἐν χαμαγλί, μὲ μυστηριώδεις ἀραβικὰς λέξεις.
Τα ἀγιάσματα διεδέχθησαν αἱ γοητείαι, καὶ μετὰ τὰ εὐχολόγια τῶν ιἐρέων ἦλθον τὰ σαλαβάτια τῶν μαγισσῶν.
Ἀλλ' ὅλα παρήρχοντο εἰς μάτην.
Τὸ παιδίον ἐχειροτέρευεν ἀδιακόπως, καὶ ἡ μήτηρ μας ἐγίνετο ὁλονὲν ἀγνώριστος. Ἐνόμιζες, ὅτι ἐλησμόνησε πῶς εἴχε καὶ ἄλλα τέκνα.
Ποῖος μᾶς ἔτρεφε, ποῖος μᾶς ἔπλυνε, ποῖος μᾶς ἐμβάλωνεν ἡμᾶς τὰ ἀγόρια, οὔτε ἤθελε κἄν νὰ τὸ γνωρίζῃ.
Μία Σοφηδιώτισσα γραία, πρὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν παρασιτοῦσα ἐν τῷ οἴκῳ μας, ἐφρόντιζε περὶ ἡμῶν, ἐφ' ὅσον τῆς τὸ ἐπέτρεπεν ἡ μαθουσάλειος αὐτῆς ἡλικία.
Τὴν μητέρα μας δὲν τὴν ἐβλέπομεν ἐνίοτε ὁλοκλήρους ἡμέρας.
Πότε ἐπήγαινε νὰ δέσῃ μίαν λωρίδα ἀπὸ τὸ φόρεμα τῆς Ἀννιῶς ἐπὶ θαυματουργοῦ τινὸς τόπου, μὲ τὴν ἐλπίδα, ὅτι θὰ δεθῇ καὶ τὸ κακὸν μακρὰν τῆς πασχούσης, πότε μετέβαινεν εἰς τὰς πλησιοχώρους ἐκκλησίας, τῶν ὁποίων κατὰ τύχην ἐτελείτο ἡ μνήμη, κομίζουσα λαμπάδα κιτρίνου κηροὺ, χυμένην ἰδίοις αὐτῆς χερσὶ, καὶ ἴσην ἀκριβῶς πρὸς τῆς ἀσθενοὺς τὸ ἀνάστημα. Πλὴν ὅλα, ὅλα ταύτα ἀπέβαινον ἀνωφελῆ. Ἡ ἀσθένεια τῆς πτωχὴς μας ἀδελφῆς ἦτον ἀνίατος.
Ὅταν ἐξηντλήθησαν πλέον ὅλα τὰ μέσα, καὶ ὅλα τὰ ἰατρικὰ ἐδοκιμάσθησαν, τότε προσήλθομεν εἰς τὸ ἔσχατον καταφύγιον εἰς παρομοίας περιστάσεις.
Ἡ μήτηρ μου ἐσήκωσε τὸ μαραμένον κοράσιον εἰς τὴν ἀγκάλην της καὶ τὸ ἔφερεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν. Ἐγὼ καὶ ὁ μεγαλήτερὸς μου ἀδελφὸς ἐφορτώθημεν τὰ στρώματα καὶ ἠκολουθήσαμεν κατόπιν. Καὶ ἐκεῖ, ἐπὶ τῶν καθύγρων καὶ ψυχρῶν πλακῶν, πρὸ τῆς εἰκόνας τῆς Παναγίας, ἐστρώσαμεν καὶ ἐπλαγιάσαμεν τὸ γλυκύτερον ἀντικείμενον τῶν μεριμνῶν μας, τὴν μίαν καὶ μόνην μας ἀδελφὴν!
Ὅλος ὁ κόσμος τὸ ἔλεγεν ὅτι εἶχεν ἐξωτικόν. Ἡ μήτηρ μου δὲν ἀμφέβαλλε πλέον περὶ τούτου, καὶ αὐτὴ ἡ πάσχουσα ἤρχισε νὰ τὸ ἐννοῇ.
Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ μείνῃ σαράντα ἡμερονύκτια ἐντὸς τῆς ἐκκλησίας, πρὸ τοῦ ἁγίου βήματος, ἐνώπιον τῆς Μητρὸς τοῦ Σωτήρος, ἐμπεπιστευμένη εἰς μόνον τὸ ἔλεος καὶ τοὺς οἰκτιρμοὺς αὐτῶν, ἵνα σωθῇ ἀπὸ τὸ σατανικὸν πάθος, τὸ ὁποίον ἐμφωλεύσαν ἤλεθε τόσον ἀμειλίκτως τὸ τρυφερὸν τῆς ζωῆς αὐτῆς δένδρον.
Σαράντα ἡμερονύκτια. Διότι μέχρι τοσούτου εἰμπορεῖ νὰ ἀντισταθῇ ἡ τρομερὰ ἰσχυρογνωμοσύνη τῶν δαιμονίων εἰς τὸν ἀόρατον πόλεμον μεταξὺ αὐτῶν καὶ τῆς θείας χάριτος.
Μετὰ τὴν διορίαν ταύτην τὸ κακὸν ἠττάται καὶ ὑποχωρεῖ κατησχυμένον. Καὶ δὲν λείπουσι διηγήσεις, καθ' ἅς οἱ πάσχοντες αἰσθάνονται ἐν τῷ ὀργανισμὼ των τοὺς τρομεροὺς σφαδασμοὺς τῆς τελευταίας μάχης, καὶ βλέπουσι τὸν ἐχθρὸν αὐτῶν φεύγοντα ἐν παραδόξῳ σχήματι, πρὸ πάντων, καθ' ἥν στιγμὴν διαβαίνουσι τὰ ἅγια, ἤ ἐκφωνείται τὸ “Μετὰ φόβου”.
Ευτυχεῖς αὐτοὶ, ἐὰν ἔχωσι τότε ἀρκετὰς δυνάμεις ν' ἀνθέξωσιν εἰς τοὺς κλονισμοὺς τοῦ ἀγῶνος. Οἱ ἀδύνατοι συντρίβονται ὑπὸ τὸ μέγεθος τοῦ ἐν αὐτοῖς τελουμένου θαύματος. Ἀλλὰ δὲν μετανοοῦσι διὰ τοῦτο. Διότι ἂν χάνουν τὴν ζωήν, τουλάχιστον κερδαίνουν τὸ πολυτιμότερον. Σώζουν τὴν ψυχήν των.
Οὐχ ἧττον τοιαύτη τις ἐνδεχομένη περίπτωσις ἐνέβαλλεν εἰς μεγίστας ἀνησυχίας τὴν μητέρα ἡμῶν, ἥτις, μόλις ἐτοποθετήσαμεν τὴν Ἀννιῶ, καὶ ἤρχισε νὰ τὴν ἐρωτᾷ περίφροντις πῶς αἰσθάνεται τὸν ἐαυτό της.
Ἡ ἱερότης τοῦ τόπου, ἡ θέα τῶν εἰκόνων, ἡ εὐωδία τοῦ θυμιάματος ἐπέδρασαν, φαίνεται, εὐνοϊκῶς ἐπὶ τοῦ μελαγχολικοῦ της πνεύματος. Διότι, εὐθὺς μετὰ τὰς πρώτας στιγμὰς, ἐζωήρευσε καὶ ἤρχισε νὰ ἀστεΐζεται μὲ ἡμᾶς.
- Ποῖον ἀπὸ τοὺς δύο θέλεις νὰ παίζετε μαζί; τὴν ἠρώτησε τρυφερῶς ἡ μήτηρ μου -τὸν Χρηστάκη, ἤ τὸ Γιωργί;
Ἡ ἀσθενὴς ἔρριψε πρὸς τὴν λαλοῦσαν πλάγιον ἀλλ' ἐκφραστικὸν βλέμμα, καὶ, ὡς ἐὰν ἐπέπληττεν αὐτὴν διὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀδιαφορίαν, τῇ ἀπήντησεν, ἀργὰ καὶ μετρημένα·
- Ποῖον ἀπὸ τοὺς δύο θέλω; Κανένα δὲν θέλω χωρὶς τὸν ἄλλο. Τὰ θέλω ὅλα τὰ ἀδέλφια μου, ὅσα καὶ ἂν ἔχω.
Ἡ μήτηρ μου συνεστάλη καὶ ἐσιώπησεν.
Μετ' ὁλίγον ἔφερε καὶ τὸν ὁλόμικρον ἀδελφόν μας εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ἀλλὰ μόνον διὰ τὴν πρώτη ἐκείνην ἡμέραν.
Τὸ ἐσπέρας ἀπέπεμψε τοὺς ἄλλους δύο, καὶ ἐκράτησε μόνον ἐμὲ πλησίον της.
Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη ὁποίαν ἐντύπωσιν ἔκαμεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας ἡ πρώτη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διανυκτέρευσις.
Τὸ ἀμυδρὸν φῶς τῶν ἔμπροσθεν τοῦ εἰκονοστασίου λύχνων, μόλις ἐξαρκοῦν νὰ φωτίζῃ αὐτὸ καὶ τὰς πρὸ αὐτοῦ βαθμίδας, καθίστα τὸ περὶ ἡμᾶς σκότος ἔτι ὑποπτότερον καὶ φοβερώτερον, παρὰ ἐὰν ἤμεθα ὅλως διόλου εἰς τὰ σκοτεινὰ.
Ὁσάκις τὸ φλογίδιον μιᾶς κανδύλας ἔτρεμε, μοὶ ἐφαίνετο, πῶς ὁ ἅγιος ἐπὶ τῆς ἀπέναντι εἰκόνος ἤρχιζε νὰ ζωντανεύῃ, καὶ ἐσάλευε, προσπαθῶν ν' ἀποσπασθῇ ἀπὸ τὰς σανίδας, καὶ καταβῇ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, μὲ τὰ φαρδυὰ καὶ κόκκινά του φορέματα, μὲ τὸν στέφανον περὶ τὴν κεφαλὴν, καὶ μὲ τοὺς ἀτενεὶς ὀφθαλμοὺς ἐπὶ τοῦ ὠχροῦ καὶ ἀπαθοῦς προσώπου του.
Ὁσάκις πάλιν ὁ ψυχρὸς ἄνεμος ἐσύριζε διὰ τῶν ὑψηλῶν παραθύρων, σείων θορυβωδῶς τὰς μικρὰς αὐτῶν ὑέλους, ἐνόμιζον, ὅτι οἱ περὶ τὴν ἐκκλησίαν νεκροὶ ἀνερριχῶντο τοὺς τοίχους καὶ προσεπάθουν νὰ εἰσδύσωσιν εἰς αὐτήν. Καὶ τρέμων ἐκ φρίκης, ἔβλεπον ἐνίοτε ἀντικρύ μου ἔνα σκελετόν, ὅστις ἥπλωνε νὰ θερμάνῃ τὰς ἀσάρκους του χείρας ἐπὶ τοῦ μαγκαλίου, τὸ ὁποῖον ἔκαιε πρὸ ἡμῶν.
Καὶ ὅμως δὲν ἐτόλμων νὰ δηλώσω οὐδὲ τὴν παραμικροτέραν ἀνησυχίαν. Διότι ἠγάπων τὴν ἀδελφήν μου, καὶ ἐθεώρουν μεγάλην προτίμησιν νὰ ἤμαι διαρκῶς πλησίον της καὶ πλησίον τῆς μητρός μου, ἥτις χωρὶς ἄλλο θὰ μὲ ἀπέστελλεν εἰς τὸν οἴκον, εὐθὺς ὡς ἤθελεν ὑποπτευθῇ ὅτι φοβούμαι.
Ὑπέφερον λοιπὸν καὶ κατὰ τὰς ἑπομένας νύκτας τὰς φρικιάσεις ἐκείνας μετὰ ἀναγκαστικῆς στωικότητος καὶ ἐξετέλουν προθύμως τὰ καθήκοντά μου, προσπαθῶν νὰ καταστῶ ὅσον τὸ δυνατὸν ἀρεστότερος.
Ἤναπτον πῦρ, ἔφερον νερὸν καὶ ἐσκούπιζα τὴν ἐκκλησίαν, ὅταν ἦτο καθημερινή. Τὰς ἑορτὰς καὶ Κυριακάς, κατὰ τὸν ὄρθρον, ἐχειραγώγουν τὴν ἀδελφὴν μου, νὰ σταθῇ κάτω ἀπὸ τὸ εὐαγγέλιον, τὸ ὁποῖον ἀνεγίγνωσκεν ὁ λειτουργὸς ἀπὸ τῆς Ὡραίας Πύλης. Κατὰ τὴν λειτουργίαν, ἤπλωνα χαμαὶ τὸ χράμι, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔπιπτεν ἡ ἀσθενὴς πρόμυτα, διὰ νὰ περάσουν τὰ ἅγια ἀπὸ ἐπάνω της. Κατὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν, ἔφερον τὸ προσκέφαλόν της ἐνώπιον τῆς ἀριστερᾶς τοῦ Ἱεροῦ θύρας, διὰ νὰ γονατίζῃ ἐπ' αὐτοῦ, ὡς ποῦ νὰ ξεφορέσῃ ὁ παππᾶς ἐπάνω της καὶ νὰ τῆς σταυρώσῃ τὸ πρόσωπον μὲ τὴν Λόγχην, ψιθυρίζων τὸ “Σταυρωθέντος σου Χριστέ, ἀνηρέθη ἡ τυραννίς, ἐπατήθη ἡ δύναμις τοῦ Ἐχθρού, κτλ”.
Καὶ εἰς ὅλα ταῦτα μὲ παρηκολούθει ἡ πτωχὴ μου ἀδελφὴ μὲ τὴν ὠχρὰν καὶ μελαγχολικήν της ὄψιν, μὲ τὸ ἀργὸν καὶ ἀβέβαιον βήμα της, ἐλκύουσα τὸν οἶκτον τῶν ἐκκλησιαζομένων καὶ προκαλοῦσα τὰς εὐχὰς αὐτῶν ὑπὲρ ἀναρρώσεώς της· ἀναρρώσεως, ἥτις δυστυχῶς ἤργει νὰ ἐπέλθῃ.
Ἀπ' ἐναντίας, ἡ ὑγρασία, τὸ ψῦχος, τὸ ἀσύνηθες καί, μὰ τὸ ναί, φρικαλέον τῶν ἐν τῷ ναῷ διανυκτερεύσεων δὲν ἤργησαν νὰ ἐπιδράσουν βλαβερῶς ἐπὶ τῆς ἀσθενοῦς, τῆς ὁποίας ἡ κατάστασις ἤρχησε νὰ ἐμπνέῃ τώρα τοὺς ἐσχάτους φόβους.
Ἡ μήτηρ μου τὸ ἠννόησε, καὶ ἤρχησε, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐκκλησίᾳ νὰ δεικνύῃ θλιβερὰν ἀδιαφορίαν πρὸς πᾶν ὅ,τι δὲν ἦτο αὐτὴ ἡ ἀσθενὴς. Δεν ἤνοιγε τὰ χείλη της πρὸς οὐδένα πλέον, εἴ μὴ πρὸς τὴν Ἀννιῶ καὶ πρὸς τοὺς ἁγίους, ὁσάκις ἐπροσηύχετο.
Μίαν ἡμέραν τὴν ἐπλησίασα ἀπαρατήρητος, ἐνῷ ἔκλαιε γονυπετὴς πρὸ τῆς εἰκόνος τοῦ Σωτῆρος.
- Πάρε μου ὅποιο θέλεις, ἔλεγε, καὶ ἄφησέ μου τὸ κορίτσι. Τὸ βλέπω πῶς εἶνε γιὰ νὰ γένῃ. Ἐνθυμήθηκες τὴν ἁμαρτίαν μου καὶ ἐβάλθηκες νὰ μοῦ πάρῃς τὸ παιδί, γιὰ νὰ μὲ τιμωρήσῃς. Εὐχαριστῶ σε, Κύριε!
Μετά τινας στιγμὰς βαθείας σιγῆς, καθ' ἥν τὰ δάκρυά της ἠκούοντο στάζοντα ἐπὶ τῶν πλακῶν ἀνεστέναξεν ἐκ βάθους καρδίας, ἐδίστασεν ὀλίγον, καὶ ἔπειτα ἐπρόσθεσεν
- Σοῦ ἔφερα δύο παιδιά μου στα πόδια σου... χάρισέ μου τὸ κορίτσι!
Ὅταν ἤκουσα τὶς λέξεις ταῦτας, παγερὰ φρικίασις διέτρεξε τὰ νεῦρα μου καὶ ἤρχησαν τὰ αὐτία μου νὰ βοΐζουν. Δὲν ἠδυνήθην ν' ἀκούσω περιπλέον. Καθ' ἥν στιγμὴν εἶδον, ὅτι ἡ μήτηρ μου, καταβληθεῖσα ὑπὸ φοβερὰς ἀγωνίας, ἔπιπτεν ἀδρανῆς ἐπὶ τῶν μαρμάρων, ἐγὼ ἀντὶ νὰ δράμω πρὸς βοήθειάν της, ἐπωφελήθην τὴν εὐκαιρίαν νὰ φύγω ἐκ τῆς ἐκκλησίας, τρέχων ὡς ἔξαλλος καὶ ἐκβάλλων κραυγὰς, ὡς ἐὰν ἠπείλει νὰ μὲ συλλάβῃ ὁρατὸς αὐτὸς ὁ θάνατος.
Οἱ ὀδόντες μου συνεκρούοντο ὑπὸ τοῦ τρόμου, καὶ ἐγὼ ἔτρεχον, καὶ ἀκόμη ἔτρεχον. Καὶ χωρὶς νὰ τὸ ἐννοήσω, εὐρέθην ἔξαφνα μακρὰν, πολὺ μακρὰν τῆς ἐκκλησίας. Τότε ἐστάθην νὰ πάρω τὴν ἀναπνοήν μου, κ' ἐτόλμησα νὰ γυρίσω νὰ ἰδῶ ὀπίσω μου. Κανεὶς δὲν μ' ἐκυνήγει.
Ἤρχησα λοιπὸν νὰ συνέρχωμαι ὀλίγον κατ' ὀλίγον, καὶ ἤρχησα νὰ συλλογίζομαι.
Ἀνεκάλεσα εἰς τὴν μνήμην μου ὅλας τὰς πρὸς τὴν μητέρα τρυφερότητας καὶ θωπείας μου. Προσεπάθησα νὰ ἐνθυμηθὼ μήπως τῆς ἔπταισα ποτέ, μήπως τὴν ἀδίκησα, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθην. Ἀπεναντίας εὔρισκον, ὅτι ἀφ' ὅτου ἐγεννήθη αὐτὴ ἡ ἀδελφή μας, ἐγὼ, ὄχι μόνον δὲν ἠγαπήθην, ὅπως θὰ τὸ ἐπεθύμουν, ἀλλὰ τοῦτ' αὐτὸ παρηγκωνιζόμην ὁλονὲν περισσότερον. Ἐνθυμήθην τότε, καὶ μοῖ ἐφάνη ὅτι ἐνόησα, διατὶ ὁ πατήρ μου ἐσυνείθιζε νὰ μὲ ὀνομάζη τὸ ἀδικημένο του. Καὶ μὲ ἐπῆρε τὸ παράπονον καὶ ἤρχησα νὰ κλαίω. Ὦ! εἶπον, ἡ μητέρα μου δὲν μὲ ἀγαπᾶ καὶ δὲν μὲ θέλει! Ποτέ, ποτὲ πλέον δὲν πηγαίνω εἰς τὴν ἐκκλησίαν! Και διηυθύνθην πρὸς τὴν οἰκίαν μας, περίλυπος καὶ ἀπηλπισμένος.
Ἡ μήτηρ μου δὲν ἤργησε νὰ μὲ ἀκολουθήσῃ μετὰ τῆς ἀσθενοῦς. Ἐπειδὴ ὁ ἱερεύς, ὅστις, ταραχθεὶς ὑπὸ τῶν κραυγῶν μου, ἐμβῆκεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ὅταν εἶδε τὴν ἀσθενή, συνεβούλευσε τὴν μητέρα μου νὰ τὴν μετακομίσῃ.
- Ὁ Θεὸς εἶναι μεγάλος, θυγατέρα, τῇ εἶπε, καὶ ἡ χάρις του φθάνει εἰς ὅλη τὴν οἰκουμένη. Ἂν εἶναι γιὰ νὰ γιάνῃ τὸ παιδί σου θὰ τὸ γιάνῃ καὶ στὸ σπίτι σου.
Δυστυχὴς ἡ μήτηρ ἥ τὸν ἤκουσε! Διότι αὐτοὶ εἶναι οἱ τυπικοὶ λόγοι μὲ τοὺς ὁποίους οἱ ἱερεῖς ἀποπέμπουσι συνήθως τοὺ ἐτοιμοθανάτους, διὰ νὰ μὴ ἐκπνεύσουν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ βεβηλωθῇ ἡ ἱερότης τοῦ τόπου.
Ὅ ἐπανεῖ τὴν μητέρα μου, ἦ ὑπέ ποτε θλιβερά. Ἀλλὰ πρὸς ἐμὲ ἰδίως ἐφέρθη μὲ πολλὴν γλυκύτητα καὶ προσήνειαν. Μὲ ἔλαβεν εἰς τὴν ἀγκάλην της, μ' ἐθώπευσε καὶ μ' ἐφίλησε τρυφερὰ καὶ ἐπανειλημμένως. Ἐνόμιζες ὅτι προσεπάθει νὰ μ' ἐξιλέωσῃ.
Ἐν τούτοις ἐγὼ τὴν νύκτα ἐκείνην οὔτε νὰ φάγω εἰμπόρεσα, οὔτε νὰ κοιμηθὼ. Ἐκοιτόμην εἰς τὸ στρῶμα μὲ καμμυομένους ὀφθαλμοὺς, ἀλλ' ἔτεινον τὰ ὦτα προσεκτικὰ πρὸς πᾶσαν κίνησιν τῆς μητρὸς μου, ἡ ὁποία, ὅπως πάντοτε, ἠγρύπνει παρὰ τὸ προσκεφάλαιον τῆς ἀσθενοῦς.
Θὰ ἦτον ἴσως μεσάνυκτα ὅταν ἤρχησε νὰ πηγαινοέρχηται εἰς τὸ δωμάτιον. Ἐνόμιζον ὅτι ἔστρωνε νὰ κοιμηθῇ, ἀλλ' ἠπατώμην. Διότι μετ' ὀλίγον ἐκάθησε καὶ ἤρχησε νὰ μοιρολογῇ χαμηλοφώνως.
Ἦτο τὸ μοιρολόγι τοῦ πατρός μας. Πρὶν ἀσθενήσῃ ἡ Ἀννιῶ, τὸ ἔψαλλε πολὺ συχνὰ, ἀλλ' ἀφ' ὅτου ἀσθένησε, τὸ ἤκουον διὰ πρώτην φορὰν.
Τὸ μοιρολόγιον τοῦτο ἐσύνθεσεν ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ πατρός μου, κατὰ παραγγελίαν αὐτῆς, ἡλιοκαὴς ρακένδυτος Γύφτος, γνωστὸς εἰς τὰ περίχωρά μας διὰ τὴν δεξιότητα εἰς τὸ στιχουργεῖν αὐτοσχεδίως.
Μοὶ φαίνεται, ὅτι βλέπω ἀκόμη τὴν μαύρην καὶ λιγδερὰν κόμην, τοὺς μικροὺς καὶ φλογεροὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τ' ἀνοιχτὰ καὶ τριχωμένα στήθη του.
Ἐκάθητο ἔνδοθεν τῆς αὐλείου ἡμῶν θύρας, περιστοιχισμένος ὑπὸ τῶν χαλκῶν ἀγγείων, ὅσα ἐσύναζε διὰ νὰ γανώσῃ. Καὶ, μὲ τὴν κεφαλὴν κεκλιμένην ἐπὶ τοῦ ὦμου, συνώδευε τὸν πένθιμον αὐτοῦ σκοπὸν μὲ τοὺς κλαυθμηροὺς ἤχους τῆς τριχόρδου του λύρας.
Πρὸ αὐτοῦ ἡ μήτηρ μου ὀρθία ἐβάσταζε τὴν Ἀννιῶ εἰς τὴν ἀγκάλην της καὶ ἤκουε προσεκτικὴ καὶ δακρύουσα.
Ἐγὼ τὴν ἐκράτουν σφιγκτὰ ἀπὸ τοῦ φορέματος καὶ ἔκρυπτον τὸ πρόσωπόν μου εἰς τὰς πτυχὰς αὐτοῦ, διότι ὅσον γλυκεῖς ἦσαν οἱ ἤχοι ἐκείνοι, τόσον φοβερὰ μοι ἐφαίνετο ἡ μορφὴ τοῦ ἀγρίου των ψάλτου.
Ὅταν ἡ μήτηρ μου ἔμαθε τὸ θλιβερὸν αὐτῆς μάθημα, ἔλυσεν ἀπὸ τὸ ἄκρον τῆς καλύπτρας της καὶ ἔδωκεν εἰς τὸν Ἀθίγγανον δύο ρουμπιέδες. -Τότε εἴχομεν ἀκόμη ἀρκετοὺς. - ἔπειτα παρέθηκεν εἰς αὐτὸν ἄρτον καὶ οἶνον καὶ ὅ,τι προσφάγιον εὐρέθη πρόχειρον. Ἐνῶ δὲ ἐκεῖνος ἔτρωγε κάτω, ἡ μήτηρ μου εἰς τὸ ἀνώγι ἐπανελάμβανε τὸ ἐλεγεῖον κατ' ἰδίαν διὰ νὰ τὸ στερέωσῃ εἰς τὴν μνήμην της. Και φαίνεται ὅτι τὸ εὔρε πολὺ ὡραῖον. Διότι καθ' ἥν στιγμὴν ὁ Κατσίβελος ἀνεχώρει, ἔδραμε κατόπιν του καὶ τῷ ἐχάρισεν ἐν ἀπὸ τὰ σαλιβάρια τοῦ πατρός μου.
- Θεὸς σχωρέσοι τὸν ἄνδρα σου, νύφη! Ἐφώνησεν ἔκθαμβος ὁ ραψωδὸς καὶ φορτωθεὶς τὰ χάλκινά του σκεύη ἐξῆλθε τῆς αὐλῆς μας.
Αὐτὸ λοιπὸν τὸ ἐλεγεῖον ἐμοιρολόγει κατ' ἐκείνην τὴν νύκτα ἡ μήτηρ μου.
Ἐγὼ ἤκουον, καὶ ἄφηνα τὰ δάκρυα μου νὰ ρέωσι σιγαλὰ, ἀλλὰ δὲν ἐτόλμων νὰ κινηθὼ. Αἴφνης ἠσθάνθην εὐωδίαν θυμιάματος!
- Ὦ! εἶπον, ἀπέθανε τὸ καϋμένο τὸ Ἀννιῶ μας! -Και ἐτινάχθην ἀπὸ τὸ στρῶμα μου.
Τότε εὐρέθην ἐνώπιον παραδόξου σκηνῆς.
Ἡ ἀσθενὴς ἀνέπνεε βαρέως, ὅπως πάντοτε. Πλησίον αὐτῆς ἦτο τοποθετημένη ἀνδρικὴ ἐνδυμασία, καθ' ἥν τάξιν φορείται. Δεξιόθεν σκαμνίον σκεπασμένον μὲ μαῦρον ὕφασμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑπῆρχε σκεῦος πλῆρες ὕδατος καὶ ἐκατέρωθεν δύο λαμπάδες ἀναμμέναι. Ἡ μήτηρ μου γονυπετὴς ἐθυμίαζε τ' ἀντικείμενα ταῦτα προσέχουσα ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ ὔδατος.
Φαίνεται ὅτι ἐκιτρίνισα ἀπὸ τὸν φόβον μου. Διότι ὡς μὲ εἶδεν, ἔσπευσε νὰ μὲ καθησυχάσῃ.
- Μὴ φοβείσαι, παιδάκι μου, μὲ εἶπε μυστηριωδῶς, εἶναι τὰ φορέματα τοῦ πατρός σου. Ἔλα, παρακάλεσέ τον καὶ σὺ νὰ ἔλθῃ νὰ γιατρέψῃ τὸ Ἀννιῶ μας.
Και μὲ ἔβαλε νὰ γονατίσω πλησίον της.
- Ἔλα πατέρα -νὰ μὲ πάρῃς ἐμένα - γιὰ νὰ γιάνῃ τὸ Ἀννιῶ! -ἀνεφώνησα ἐγὼ διακοπτόμενος ὑπὸ τῶν λυγμῶν μου. Καὶ ἔρριψα ἐπὶ τῆς μητρός μου παραπονετικὸν βλέμμα, διὰ νὰ τῇ δείξω πὼς γνωρίζω, ὅτι παρακαλεῖ ν' ἀποθάνω ἐγὼ ἀντὶ τῆς ἀδελφῆς μου. Δὼν ἠσθανόμην ὁ ἀνόητος ὅτι τοιουτοτρόπως ἐκορύφωνα τὴν ἀπελπισίαν της! Πιστεύω νὰ μ' ἐσυγχώρησεν. Ἤμην πολὺ μικρὸς τότε, καὶ δὲν ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω τὴν καρδίαν της.
Μετά τινας στιγμὰς βαθείας σιγῆς, ἐθυμίασεν ἐκ νέου τὰ πρὸ ἡμὼν ἀντικείμενα, καὶ ἐπέστησεν ὅλην αὐτῆς τὴν προσοχὴν ἐπὶ τοῦ ὕδατος, τὸ ὁποῖον εὐρίσκετο εἰς τὸ ἐπὶ τοῦ σκαμνίου εὐρύχωρον σκεῦος.
Αἴφνης μικρὰ χρυσαλὶς, πετάξασα κυκλικῶς ἐπ' αὐτοῦ, ἤγγισε μὲ τὰ πτερά της, καὶ ἐτάραξεν ἐλαφρῶς τὴν ἐπιφάνειάν του.
Ἡ μήτηρ μου ἔκυψεν εὐλαβῶς καὶ ἔκαμε τὸν σταυρόν της, ὅπως ὅταν διαβαίνουν τὰ ἅγια ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ.
- Κάμε τὸ σταυρό σου, παιδὶ μου! ἐψιθύρισε, βαθέως συγκεκινημένη καὶ μὴ τολμῶσα νὰ ὑψώσῃ τὰ ὄμματα.
Ἐγὼ ὑπήκουσα μηχανικῶς.
Ὅταν ἡ μικρὰ ἐκείνη χρυσαλὶς ἐχάθη εἰς τὸ βάθος τοῦ δωματίου, ἡ μήτηρ μου ἀνέπνευσεν, ἐσηκώθη ἱλαρὰ καὶ εὐχαριστημένη, καὶ - Ἐπέρασεν ἡ ψυχὴ τοῦ πατέρα σου! - εἶπε, παρακολουθοῦσα εἰσέτι τὴν πτῆσιν τοῦ χρυσαλιδίου μὲ βλέμματα στοργῆς καὶ λατρείας. Ἐπειτα ἔπιεν ἀπὸ τοῦ ὕδατος καὶ ἔδωκεν καὶ εἰς ἐμὲ νὰ πίω.
Τότε μοῦ ἦλθεν εἰς τὸν νοῦν ὅτι καὶ ἄλλοτε μᾶς ἐπότιζεν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σκεύους, εὐθὺς ὡς ἐξυπνοῦμεν. Καὶ ἐνθυμήθην, ὅτι ὁσάκις ἔκαμνε τοῦτο ἡ μήτηρ μας, ἦτο καθ' ὅλην ἐκείνην τὴν ἡμέραν ζωηρὰ καὶ περιχαρής, ὡς ἐὰν εἶχεν ἀπολαύσει μεγάλην τινὰ πλὴν μυστικὴν εὐδαιμονίαν.
Ἀφοῦ μ' ἐπότισεν ἐμὲ, ἐπλησίασεν εἰς τὸ στρῶμα τῆς Ἀννιῶς μὲ τὸ σκεῦος ἀνὰ χείρας.
Ἡ ἀσθενὴς δὲν ἐκοιμᾶτο, ἀλλὰ δὲν ἦτο καὶ ὅλως διόλου ἔξυπνος. Τὰ βλέφαρα της ἦσαν ἡμίκλειστα· οἱ δὲ ὀφθαλμοί της, ἐφ' ὅσον διεφαίνοντο, ἐξέπεμπον παράδοξον τινὰ λάμψιν διὰ μέσου τῶν πυκνῶν καὶ μελανῶν αὐτῶν βλεφαρίδων.
Ἡ μήτηρ μου ἀνεσήκωσε τὸ ἰσχνὸν τοῦ κορασίου σώμα μετὰ προσοχῆς· καὶ ἐνὼ διὰ τῆς μιᾶς χειρὸς ὑπεστήριξε τὰ νῶτα του, διὰ τῆς ἄλλης προσέφερε τὸ σκεῦος εἰς τὰ μαραμένα του χείλη.
- Ἔλα, ἀγάπη μου, τῆς εἶπε. Πιὲ ἀπ' αὐτὸ τὸ νερό, νὰ γιάνῃς. -Ἡ ἀσθενὴς δὲν ἤνοιξε τοὺς ὀφθαλμοὺς, ἀλλὰ φαίνεται, ὅτι ἤκουσε τὴν φωνὴν καὶ ἐννόησε τὰς λέξεις. Γλυκὺ καὶ συμπαθητικὸν μειδίαμα διέστειλε τὰ χείλη της. Ἔπειτα ἐρρόφησεν ὀλίγας σταγόνας ἀπὸ τοῦ ὕδατος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἔμελλε τῷ ὄντι νὰ τῇ ἰατρεύσει. Διότι μόλις τὸ κατάπιε ἤνοιξε τους ὀφθαλμοὺς καὶ προσεπάθησε ν' ἀναπνεύσῃ. Ἐλαφρὸς στεναγμὸς διέφυγε τὰ χείλη της, καὶ ἐπανέπεσε βαρεία ἐπὶ τῆς ὠλένης τῆς μητρός μου.
Τὸ καϋμένο μας τὸ Ἀννιῶ! ἐγλύτωσεν ἀπὸ τὰ βάσανά του!
Πολλοὶ εἶχον κατηγορήσει τὴν μητέρα μου, ὄτι ἐνῷ αἱ ξέναι γυναίκες ἐθρήνουν μεγαλοφώνως ἐπὶ τοῦ νεκροὺ τοῦ πατρός μου, ἐκείνη μόνη ἔχυνεν ἄφθονα, πλὴν σιγηλὰ δάκρυα. Ἡ δυστυχὴς τὸ ἔκαμνεν ἐκ φόβου μήπως παρεξηγηθῇ, μήπως παραβῇ τὰ ὅρια τῆς εἰς τὰς νέας ἀνηκούσης σεμνότητος. Διότι καθὼς εἶπον, ἡ μήτηρ μας ἐχήρευσε πολὺ νέα.
Ὅταν ἀπέθανεν ἡ ἀδελφή μας, δὲν ἦτο πολὺ γεροντοτέρα. Ἀλλ' οὖτε ἐσκέφθη κἂν τώρα τί θὰ εἰπῇ ὁ κόσμος διὰ τοὺς σπαραξικαρδίους της θρήνους.
Ὅλη ἡ γειτονεία ἐσηκώθη καὶ ἦλθε πρὸς παρηγορίαν της. Ἀλλὰ τὸ πένθος αὐτῆς ἦτο φοβερὸν, ἦτον ἀπαρηγόρητον.
- Θὰ χάσῃ τὸν νοῦν της -ἐψιθύριζον οἱ βλέποντες αὐτὴν κεκλιμένην καὶ θρηνοῦσαν μεταξὺ τῶν τάφων τῆς ἀδελφῆς καὶ τοῦ πατρός μας.
- Θὰ τὰ ἀφήση μὲσ' στοὺς πέντε δρόμους· -ἔλεγον οἱ συναντῶντες ἡμᾶς καθ' ὁδὸν, ἐγκαταλελειμμένα καὶ ἀπεριποίητα.
Καὶ ἐχρειάσθη καιρός, ἐχρειάσθησαν αἱ νουθεσίαι καὶ ἐπιπλήξεις τῆς ἐκκλησίας, ὅπως συνέλθῃ εἰς ἐαυτὴν καὶ ἐνθυμηθῇ τὰ ἐπιζῶντα τέκνα της, καὶ ἀναλάβῃ τὰ οἰκιακά της καθήκοντα.
Ἀλλὰ τότε παρετήρησε ποὺ μᾶς εἶχε καταντήσει ἡ μακρὰ τῆς ἀδελφῆς μας ἀσθένεια.
Ἡ χρηματικὴ μας περιουσία κατηναλώθη εἰς ἰατροὺς καὶ ἰατρικὰ. Πολλὰ χράμια καὶ κηλίμια, ἔργα τῶν ἰδίων αὐτῆς χειρῶν, τὰ εἶχε πωλήσει δι' ἀσήμαντα ποσὰ, ἤ τὰ εἴχε δώσει ὡς ἀμοιβὴν εἰς τοὺς γόητας καὶ τὰς μαγίσσας. Ἄλλα μᾶς τὰ ἔκλεψαν αὐτοὶ καὶ οἱ ὅμοιοί των, ἐπωφελούμενοι ἐκ τῆς ἀνεπιβλεψίας, ἥτις ἐπεκράτησεν ἐν τῷ οἴκῳ μας. Πρὸς ἐπίμετρον ἐξηντλήθησαν καὶ αἱ προμήθειαι τῶν ζωοτροφιῶν μας καὶ ἡμεῖς δὲν εἴχομεν πλέον πόθεν νὰ ζήσωμεν.
Ἐν τούτοις αὐτὸ, ἀντὶ νὰ πτοήσῃ τὴν μητέρα μας, τῇ ἀπέδωκεν ἀπεναντίας διπλὴν τὴν δραστηριότητα, ἥν εἶχε πρὶν ἀσθενήσει τὸ Ἀννιῶ.
Ἐμετρίασεν, ἤ κυρίως εἰπεῖν, συνεκάλυψε τὸ πένθος της· ὑπερενίκησε τὴν ἀτολμίαν τῆς ἡλικίας καὶ τοῦ φύλου της, καὶ, λαβοῦσα τὴν δικέλλαν ἀνὰ χείρας, ἤρχισε νὰ ξενοδουλεύῃ, ὡς ἐὰν δὲν εἶχε γνωρίσει ποτὲ τὸν ἄνετον καὶ ἀνεξάρτητον βίον.
Ἐπὶ πολὺ χρόνον μᾶς διέτρεφε διὰ τοῦ ἱδρῶτος τοῦ προσώπου της. Τα ἡμερομίσθια ἦσαν μικρὰ καὶ αἱ ἀνάγκαι μας μεγάλαι, ἀλλ' ὅμως εἰς κανένα ἐξ ἡμὼν δὲν ἐπέτρεψε νὰ τὴν ἀνακουφίσῃ συνεργαζόμενος.
Σχέδια περὶ τοῦ μέλλοντος ἡμῶν ἐγίνοντο καὶ ἐπεθεωροῦντο καθ' ἑσπέραν παρὰ τὴν ἐστίαν. Ὁ μεγαλείτερος μου ἀδελφὸς ὤφειλε νὰ μάθῃ τὴν τέχνην τοῦ πατρός μας, διὰ νὰ λάβῃ ἐν τῇ οἰκογενείᾳ τὸν τόπον ἐκείνου. Ἐγὼ ἔμελλον ἤ μᾶλλον ἤθελον νὰ ξενιτευθῶ καὶ οὔτω καθεξῆς. Ἀλλὰ πρὸ τούτου ἔπρεπε νὰ μάθωμεν ὅλοι τὰ γράμματα μας, ἔπρεπε νὰ ξεσχολήσωμεν. Διότι, ἔλεγεν ἡ μήτηρ μας, ἄνθρωπος ἀγράμματος, ξῦλον ἀπελέκητον.
Αἱ οἰκονομικαί μας δυσχέρειαι ἐκορυφώθησαν, ὅταν ἐπῆλθεν ἀνομβρία εἰς τὴν χώραν καὶ ἀνέβησαν αἱ τιμαὶ τῶν τροφίμων. Ἀλλ' ἡ μήτηρ, ἀντὶ ν' ἀπελπισθῇ περὶ τῆς διατροφῆς ἡμῶν αὐτῶν, ἐπηύξησε τὸν ἀριθμόν μας δι' ἑνὸς ξένου κορασίου, τὸ ὁποίον μετὰ μακρᾶς προσπαθείας κατώρθωσε νὰ υἱοθέτησῃ.
Τὸ γεγονὸς τοῦτο μετέβαλε τὸ μονότονον καὶ αὐστηρὸν τοῦ οἰκογενειακοῦ ἡμῶν βίου, καὶ εἰσήγαγεν ἐκ νέου ἀρκετὴν ζωηρότητα.Ἤδη αὐτὴ ἡ υἱοθέτησις ἐγένετο πανηγυρικὴ. Ἡ μήτηρ μου ἐφόρεσε διὰ πρώτην φορὰν τὰ γιορτερά της καὶ μας ὠδήγησεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν καθαροὺς καὶ κτενισμένους, ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μεταλάβωμεν. Μετὰ τὸ τέλος τῆς λειτουργίας, ἐστάθημεν ὅλοι πρὸ τῆς εἰκόνος τοῦ Χριστοῦ, καὶ αὐτοῦ, ἐν μέσῳ τοῦ περιεστῶτος λαοῦ, ἐνώπιον τῶν φυσικῶν αὐτοῦ γονέων, παρέλαβεν ἡ μήτηρ μου τὸ θετὸν αὐτῆς θυγάτριον ἐκ τῶν χειρῶν τοῦ ἱερέως, ἀφοῦ πρῶτον ὑπεσχέθη εἰς ἐπήκοον πάντων, ὅτι θέλει ἀγαπήσει καὶ ἀναθρέψει αὐτὸ, ὡς ἐὰν ἦτο σὰρξ ἐκ τῆς σαρκὸς καὶ ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν της.
Ἡ εἴσοδός του εἰς τὸν οἶκον μας ἐγένετο οὐχ ἧττον ἐπιβλητικὴ καὶ τρόπον τινὰ ἐν θριάμβῳ. Ὁ πρωτόγερος τοῦ χωρίου καὶ ἡ μήτηρ μου προηγήθησαν μετὰ του κορασίου, ἔπειτα ἠρχόμεθα ἡμεῖς. Οἱ συγγενεῖς μας καὶ οἱ συγγενεῖς τῆς νέας ἀδελφὴς μας ἠκολούθησαν μέχρι τῆς αὐλείου ἡμῶν θύρας. Ἔξωθεν αὐτῆς ὁ πρωτόγερος ἐσήκωσεν τὸ κοράσιον ὑψηλὰ εἰς τας χείρας του καὶ τὸ ἔδειξεν ἐπὶ τινας στιγμὰς εἰς τους παρισταμένους. Ἔπειτα ἠρώτησε μεγαλοφώνως·
- Ποῖος ἀπὸ 'σᾶς εἶναι ἢ ἐδικὸς ἢ συγγενῆς ἢ γονιὸς τοῦ παιδιοῦ τούτου περισσότερον ἀπὸ τὴν Δεσποινιὼ τὴν Μηχαλιέσσα κι' ἀπὸ τοὺς ἐδικούς της;
Ὁ πατὴρ τοῦ κορασίου ἦτον ὠχρὸς καὶ ἔβλεπε περίλυπος ἐμπρός του. Ἡ σύζυγός του ἔκλαιεν ἀκουμβημένη εἰς τὸν ὦμον του. Ἡ μήτηρ μου ἔτρεμεν ἐκ τοῦ φόβου μήπως ἀκουσθῇ καμμία φωνή -Ἐγώ! -καὶ ματαιώσῃ τὴν εὐτυχίαν της.
Ἀλλὰ κανεὶς δὲν ἀπεκρίθη. Τότε οἱ γονεῖς τοῦ παιδιοῦ ἠσπάσθησαν αὐτὸ διὰ τελευταίαν φορὰν καὶ ἀνεχώρησαν μετὰ τῶν συγγενὼν των. Ἐνῷ οἱ εἰδικοί μας μετὰ τοῦ πρωτογέρου εἰσῆλθον καὶ ἐξενίσθησαν παρ' ἡμῖν.
Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἡ μήτηρ μας ἤρχισε νὰ ἐπιδαψιλεύῃ εἰς τὴν θετήν μας ἀδελφὴν τόσας περιποιήσεις, ὅσων ἴσως δὲν ἠξιώθημεν ἡμεῖς εἰς τὴν ἡλικίαν της καὶ εἰς καιροὺς πολὺ εὐτυχεστέρους. Ἐνῷ δε μετ' ὀλίγον χρόνον ἐγὼ μὲν ἐπλανώμην νοσταλγῶν ἐν τῇ ξένῃ, οἱ δὲ ἄλλοι μου ἀδελφοὶ ἐταλαιπωροῦντο κακοκοιμώμενοι εἰς τὰ ἐργαστήρια τῶν μαστόρων, τὸ ξένον κοράσιον ἐβασίλευεν εἰς τὸν οἶκον μας, ὡς ἐὰν ἦτον ἐδικός του.
Οἱ μικροὶ τῶν ἀδελφῶν μου μισθοὶ θὰ ἐξήρκουν πρὸς ἀνακούφισιν τῆς μητρός, ἐφ' ᾧ καὶ τῇ ἐδίδοντο. Ἀλλ' ἐκείνη, ἀντὶ νὰ τοὺς δαπανᾶ πρὸς ἀνάπαυσίν της, ἐπροίκιζε δι' αὐτῶν τὴν θετήν της θυγατέρα καὶ ἐξηκολούθει ἐργαζομένη πρὸς διατροφὴν της. Ἐγὼ ἔλειπον μακράν, πολὺ μακράν, καὶ ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἠγνόουν τὶ συνέβαινεν εἰς τὸν οἶκον μας. Πρὶν δὲ κατορθώσω νὰ ἐπιστρέψω, τὸ ξένον κοράσιον ηὐξήθη, ἀνετράφη, ἐπροικίσθη καὶ ὑπανδρεύθη, ὡς ἐὰν ἦτον ἀληθῶς μέλος της οἰκογενείας μας.
Ὁ γάμος αὐτῆς, ὅστις φαίνεται ἐπίτηδες ἐπεσπεύθη, ὑπῆρξεν ἀληθὴς χαρὰ τῶν ἀδελφῶν μου. Οἱ δυστυχεῖς ἀνέπνευσαν, ἀπαλλαγέντες ἀπὸ τὸ πρόσθετον φορτίον. Καὶ εἶχον δίκαιον.
Διότι ἡ κόρη ἐκείνη, ἐκτὸς ὅτι ποτὲ δὲν ἠσθάνθη πρὸς αὐτοὺς ἀδελφικήν τινα στοργήν, ἐπιτέλους ἀπεδείχθη ἀχάριστος πρὸς τὴν γυναῖκα, ἥτις περιεποιήθη τὴν ζωὴν αὐτῆς μὲ τοσαύτην φιλοστοργίαν, ὅσην ὀλίγα γνήσια τέκνα ἐγνώρισαν.
Εἶχον λόγους λοιπὸν οἱ ἀδελφοί μου νὰ εἶναι εὐχαριστημένοι καὶ εἶχον λόγους νὰ πιστεύσουν, ὅτι καὶ ἡ μήτηρ ἀρκετὰ ἐδιδάχθη ἐκ τοῦ παθήματος ἐκείνου.
Ἀλλ' ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἔκπληξὶς των, ὅταν, ὁλίγας μετὰ τοὺς γάμους ἡμέρας, τὴν εἶδον νὰ ἔρχεται εἰς τὴν οἰκίαν, σφίγγουσα τρυφερῶς εἰς τὴν ἀγκάλην της ἓν δεύτερον κοράσιον, ταύτην τὴν φορὰν ἐν σπαργάνοις!
- Τὸ κακότυχο! ἀνεφώνει ἡ μήτηρ μου, κύπτουσα συμπαθητικῶς ἐπὶ τῆς μορφῆς τοῦ νηπίου, δὲν τὸ ἔφθανε πῶς ἐγεννήθη κοιλιάρφανο, μόν' ἀπέθανε καὶ ἡ μάνα του καὶ τὸ ἄφηκε μὲσ' στὴ στράτα! Καὶ, εὐχαριστημένη τρόπον τινὰ ἐκ τῆς ἀτυχοῦς ταύτης συμπτώσεως, ἐπεδείκνυε τὸ λάφυρόν της θριαμβευτικῶς πρὸς τοὺς ἐνεοὺς ἐκ τῆς ἐκπλήξεως ἀδελφούς μου.
Τὸ υἱικὸν σέβας ἦτο πολύ, καὶ ἡ αὐθεντεία τῆς μητρὸς μεγάλη, ἀλλ' οἱ πτωχοὶ ἀδελφοί μου ἦσαν τόσον ἀπογοητευμένοι, ὥστε δὲν ἐδίστασαν νὰ ὑποδείξουν εὐσχήμως πως εἰς τὴν μητέρα των, ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ παραιτηθῇ τοῦ σκοποῦ της. Ἀλλὰ τὴν εὖρον ἀμετάπειστον. Τότε ἐδήλωσαν φανερὰ τὴν δυσαρέσκειάν των καὶ τῇ ἠρνήθησαν τὴν διαχείρισιν τοῦ βαλαντίου των. Ὅλα εἰς μάτην.
- Μὴ μοῦ φέρετε τίποτε, ἔλεγεν ἡ μήτηρ μου, ἐγὼ δουλεύω καὶ τὸ θρέφω, 'σὰν πῶς ἔθρεψα καὶ σᾶς. Καὶ ὅταν ἔλθῃ ὁ Γιωργῆς μου ἀπ' τὴν ξενιτειά, θὰ τὸ προικίσῃ καὶ θὰ τὸ 'πανδρέψῃ. Ἀμ' τί θαρρεῖτε! Ἐμένα τὸ παιδί μου μὲ τὸ ὑποσχέθηκε. -Ἐγώ, μάνα, θὰ σὲ θρέφω καὶ σένα καὶ τὸ ψυχοπαίδι σου. -Ναί! ἔτσι μὲ τὸ εἶπε, ποῦ νἄχῃ τὴν εὐχή μου!
Ὁ Γιωργῆς ἤμην ἐγώ. Καὶ τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην τὴν εἶχον δώσει ἀληθῶς, ἀλλὰ πολὺ προτήτερα.
Ἦτο καθ' ἣν ἐποχὴν ἡ μήτηρ μας εἰργάζετο διὰ νὰ θρέψῃ τὴν πρώτην μας θετὴν ἀδελφὴν καθὼς καὶ ἡμᾶς. Ἐγὼ τὴν συνώδευον κατὰ τὰς διακοπὰς τῶν μαθημάτων, παίζων παρ' αὐτῇ, ἐνῶ ἐκείνη ἔσκαπτεν ἢ ἐξεβοτάνιζεν. Μίαν ἡμέραν διακόψαντες τὴν ἐργασίαν ἐπεστρέφομεν ἀπὸ τοὺς ἀγροὺς φεύγοντες τὸν ἀφόρητον καύσωνα, ὑφ' οὗ ὁλίγον ἔλειψε νὰ λιποθυμήσῃ ἡ μήτηρ μου. Καθ' ὁδὸν κατελήφθημεν ὑπὸ ραγδαιοτάτης βροχῆς, ἐξ ἐκείνων, αἵτινες συμβαίνουσι παρ' ἡμῖν συνήθως, μετὰ προηγηθείσαν ὑπερβολικὴν ζέστην ἢ λαύραν, καθὼς τὴν ὀνομάζουν οἱ συντοπίται μου. Δὲν ἤμεθα πλέον πολὺ μακρὰν τοῦ χωρίου, ἀλλ' ἔπρεπε νὰ διαβῶμεν ἕνα χείμαρρον, ὅστις πλημμυρήσας ἐκατέβαινεν ὁρμητικώτατος. Ἡ μήτηρ μου ἠθέλησε νὰ μὲ σηκώσῃ εἰς τὸν ὦμον της. Ἀλλ' ἐγὼ ἀπεποιήθην.
- Εἶσαι ἀδύνατη ἀπὸ τὴ λιποθυμία, τῇ εἶπον. Θὰ μὲ ρίψῃς μὲσ' στὸν ποταμό.
Καὶ ἐσήκωσα τὰ φορέματά μου καὶ εἰσῆλθον δρομαῖος εἰς τὸ ρεῦμα, πρὶν ἐκείνη προφθάσῃ νὰ μὲ κρατήσῃ. Εἶχον ἐμπιστευθῇ εἰς τὰς δυνάμεις μου πλέον ἢ ὅτι ἔπρεπε. Διότι πρὶν σκεφθῶ νὰ ὑποχωρήσω, τὰ γόνατά μου ἐλύγισαν, οἱ πόδες μου ἔχασαν τὸ στήριγμα των, καὶ, ἀνατραπείς, παρεσύρθην ὑπὸ τοῦ χειμάρρου ὡς κέλυφος καρύου.
Μία σπαρακτικὴ κραυγὴ φρίκης εἶναι πᾶν ὅ,τι ἐνθυμοῦμαι ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα. Ἦτον ἡ φωνὴ τῆς μητρός μου, ἥτις ἐρρίφθη εἰς τὰ ρεύματα διὰ νὰ μὲ σώσῃ.
Πῶς δὲν ἔγεινα αἰτία νὰ πνιγῇ καὶ ἐκείνη μετ' ἐμοῦ, εἶναι θαύμα. Διότι ὁ χείμαρρος ἐκεῖνος ἔχει κακὴν φήμην παρ' ἡμῖν. Καὶ ὅταν λέγουν περί τινος “τὸν ἐπῆρε τὸ ποτάμι”, ἐννοοῦν ὅτι ἐπνίγη εἰς αὐτὸν τοῦτον τὸν χείμαρρον.
Καὶ ὅμως ἡ μήτηρ λιγόθυμος καθὼς ἦτο, κατάκοπος, βεβαρημένη ἀπὸ ἐπαρχιακὰ φορέματα, ἰκανὰ νὰ πνίξουν καὶ τὸν δεξιώτερον κολυμβητήν, δὲν ἐδίστασε νὰ ἐκθέσῃ τὴν ζωὴν αὐτῆς εἰς κίνδυνον. Ἐπρόκειτο νὰ μὲ σώσῃ, καὶ ἂς ἤμην ἐκεῖνο της τὸ τέκνον, τὸ ὁποῖον προσέφερεν ἄλλοτε εἰς τὸν θεὸν ὡς ἀντάλλαγμα ἀντὶ τῆς θυγατρός της.
Ὅταν ἔφθασεν εἰς τὸν οἶκον καὶ μὲ ἀπέθεσε χαμαὶ ἀπὸ τὸν ὦμον της, ἤμην ἀκόμη παραζαλισμένος. Διὰ τοῦτο, ἀντὶ νὰ αἰτιαθῶ τὴν ἀπρονοησίαν μου διὰ τὸ συμβάν, ἀπέδωκα αὐτὸ εἰς τὰς ἐργασίας τῆς μητρός μου.
- Μή δουλεύεις πιά, μάνα, τῇ εἶπον, ἐνῷ ἐκείνη μ' ἐνέδυε στεγνὰ φορέματα.
- Ἀμ' ποιός θὰ μᾶς θρέψῃ, παιδί μου, 'σὰν δὲν δουλεύω ἐγώ; -Ἠρώτησεν ἐκείνη στενάξασα.
- Ἐγώ, μάνα! ἐγώ! - τῇ ἀπήντησα τότε μετὰ παιδικοῦ στόμφου.
- Καὶ τὸ ψυχοπαίδι μας;
- Κ' ἐκεῖνο ἐγώ!
Ἡ μήτηρ ἐμειδίασεν ἀκουσίως, διὰ τὴν ἐπιβλητικὴν στάσιν, ἣν ἔλαβον προφέρων τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην. Ἔπειτα διέκοψε τὴν ὁμιλίαν ἐπειποῦσα·
- Ἄμ' θρέψε δὰ πρῶτα τὸν ἑαυτό σου καὶ ὕστερα βλέπουμε.
Δὲν παρῆλθε πολὺς καιρὸς καὶ ἀπηρχόμην εἰς τὰ ξένα.
Ἡ μήτηρ βεβαίως οὐδ' ἐσημείωσε κἂν τὴν ὑπόσχεσιν ἐκείνην. Ἐγὼ ὅμως ἐνθυμούμην πάντοτε, ὅτι ἡ αὐταπάρνησίς της μοὶ ἐχάρισε διὰ δευτέραν φορὰν τὴν ζωήν, τὴν ὁποίαν τῇ ὥφειλον. Διὰ τοῦτο εἶχον τὴν ὑπόσχεσιν ἐκείνην ἐπὶ τῆς καρδίας μου, καὶ ὅσον ἐμεγάλωνα, τόσῳ σπουδαιότερον ἐνόμιζα τὸν ἐαυτόν μου ὑποχρεωμένον πρὸς ἐκπλήρωσίν της.
- Μὴν κλαίγῃς μητέρα, τῇ εἶπον ἀναχωρῶν. Ἐγὼ πηγαίνω πιὰ νὰ κάμω παρᾶδες. ἔννοια σου! Ἀπὸ τώρα καὶ νὰ πάγῃ θὰ σὲ θρέφω καὶ σένα καὶ τὸ παραπαίδι σου. Ἀλλά, ἀκούεις; Δὲν θέλω πιὰ νὰ δουλεύῃς!
Δὲν ἤξευρον ἀκόμη ὅτι δεκαετὲς παιδίον ὄχι τὴν μητέρα, ἀλλ' οὐδὲ τὸν ἐαυτόν του δὲν δύναται νὰ θρέψῃ. Καὶ δὲν ἐφανταζόμην, ὁποίαι φοβεραὶ περιπέτειαι μὲ περιέμενον καὶ πόσας πικρίας ἔμελλον ἀκόμη νὰ ποτίσω τὴν μητέρα μου διὰ τῆς ξενιτείας ἐκείνης, δι' ἧς ἤλπιζον νὰ τὴν ἀνακουφίσω.
Ἐπὶ πολλὰ ἔτη ὄχι μόνον βοήθειαν, ἀλλ' οὐδὲ μίαν ἐπιστολὴν κατώρθωσα νὰ τῇ στείλω. Ἐπὶ πολλὰ ἔτη παρεμόνευεν εἰς τοὺς δρόμους, ἐρωτῶσα τοὺς διαβάτας μὴ μὲ εἶδον πουθενὰ.
Πότε τῇ ἔλεγον, ὅτι ἐδυστύχησα ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ ἐτούρκευσα.
- Νὰ φᾶνε τὴ γλῶσσα τους ποὺ τὤβγαλαν! - Ἀπεκρίνετο ἡ μήτηρ μου. Αὐτὸς ποῦ λένε, δὲν 'μπορεῖ νὰ ἦτον τὸ παιδί μου! - Ἀλλὰ μετ' ὀλίγον ἐκλείετο περίτρομος εἰς τὸ εἰκονοστάσιόν μας, καὶ προσηύχετο δακρυρροοῦσα πρὸς τὸν Θεόν, διὰ νὰ μὲ φωτίσῃ νὰ ἐπανέλθω εἰς τὴν πίστιν τῶν πατέρων μου.
Πότε τῇ ἔλεγον, ὅτι ἐναυάγησα εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Κύπρου, καὶ ἐπαιτῶ ρακένδυτος εἰς τοὺς δρόμους.
- Φωτιὰ νὰ τοὺς κάψῃ, ἀπεκρίνετο ἐκείνη. Τὸ λὲν ἀπὸ τη ζούλια τους. Τὸ παιδί μου θενάκανε κατάστασι καὶ πά' στὸν Ἅγιο Τάφο.
Ἀλλὰ μετ' ὀλίγον ἐξήρχετο εἰς τοὺς δρόμους, ἐξετάζουσα τοὺς διαβατικοὺς ἐπαίτας, καὶ μετέβαινεν ὅπου ἠκούετο κανεὶς καραβοτσακισμένος μὲ τὴν θλιβερὰν ἐλπίδα ν' ἀνακαλύψῃ ἐν αὐτῷ τὸ ἴδιον της τέκνον, μὲ τὴν πρόθεσιν νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸν τὰ στερήματά της, ὅπως τὰ εὕρω ἐγὼ εἰς τὰ ξένα ἀπὸ τὰς χεῖρας τῶν ἄλλων.
Καὶ ὅμως, ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ της θετὴς αὐτὴς θυγατρὸς, τὰ ἐλησμόνει ὅλα ταύτα καὶ ἐφοβέριζε τους ἀδελφοὺς μου, ὅτι ἐλθῶν ἐγὼ ἀπὸ τὰ ξένα θὰ τοὺς ἐντροπιάσω διὰ τῆς γενναιότητός μου, καὶ θὰ προικίσω καὶ θὰ ὑπανδρεύσω τὴν κόρην της ἐν πομπῇ καὶ παρατάξει.
- Ἔ; Ἄμ' τὶ θαρρεῖτε! Ἐμένα τὸ παιδί μου μὲ τὸ ὑποσχέθηκε! Ἂς ἔχῃ τὴν εὐχή μου!
Εὐτυχῶς αἱ κακαὶ ἐκείναι εἰδήσεις δὲν ἦσαν ἀληθεῖς. Καὶ ὅταν, μετὰ μακρὰν ἀπουσίαν, ἐπέστρεφα εἰς τὸν οἶκον μας, ἤμην εἰς θέσιν νὰ ἐκπληρώσω τὴν ὑπόσχεσίν μου, ὡς πρὸς τὴν μητέρα μου κἄν, ἡ ὁποία ἦτο τόσον ὀλιγαρκής. Ὡς πρὸς τὸ ψυχοπαίδι της ὅμως δὲν μ' εὖρε τόσον πρόθυμον, ὅσον ἤλπιζεν. Ἀπ' ἐναντίας μόλις εἶχον φθάσει καὶ ἐξεφράσθην ἐναντίον τῆς διατηρήσεώς του, πρὸς μεγίστην τῆς μητρός μου ἔκπληξιν.
Εἶναι ἀληθὲς ὅτι δὲν ἤμην κυρίως ἐναντίος τῆς ἀδυναμίας τῆς μητρός μου. Τὴν πρὸς τὰ κοράσια κλίσιν της τὴν εὔρισκον σύμφωνον πρὸς τὰ αἰσθήματα καὶ τοὺς πόθους μου.
Τίποτε ἄλλο δὲν ἐπεθύμουν περισσότερο, παρὰ νὰ εὔρω ἐπιστρέφων εἰς τὸν οἶκον μας μίαν ἀδελφήν, τῆς ὁποίας ἡ φαιδρὰ μορφὴ κ' αἱ συμπαθητικαὶ φροντῖδες νὰ ἐξορίσουν ἀπὸ τῆς καρδίας μου τὴν ἐκ τῆς μονώσεως μελαγχολίαν, καὶ νὰ ἐξαλείψουν ἀπὸ τῆς μνήμης μου τὰς κακοπαθείας ὅσας ὑπέστην ἐν τῇ ξένῃ. Πρὸς ἀνταλλαγὴν ἐγὼ θὰ ἐπροθυμούμην νὰ τῃ διηγῶμαι τὰ θαυμάσια τῶν ξένων χωρῶν, τὰς περιπλανήσεις καὶ τὰ κατορθώματά μου, καὶ θὰ ἤμην πρόθυμος νὰ τῇ ἀγοράζω ὅ,τι ἀγαπᾷ· νὰ τὴν ὁδηγῶ εἰς τοὺς χοροὺς καὶ τὰς πανηγύρεις· νὰ τὴν προικίσω, καὶ τέλος νὰ χορεύσω εἰς τοὺς γάμους της.
Ἀλλὰ τὴν ἀδελφὴν ταύτην τὴν ἐφανταζόμην ὡραίαν καὶ συμπαθητικήν, ἀνεπτυγμένην καὶ ἔξυπνον, μὲ γράμματα, μὲ χειροτεχνήματα, μὲ ὅλας ἐν γένει τὰς ἀρετὰς ὅσας εἶχον αἱ κόραι τῶν χωρῶν, ὅπου ἔζων μέχρι τότε. Καὶ ἀντὶ τούτων ὅλων τί εὖρον; Ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον.
Ἡ θετή μου ἀδελφὴ ἦτον ἀκόμη μικρά, καχεκτική, κακοσχηματισμένη, κακόγνωμος, καὶ πρὸ πάντων δύσνους, τόσον δύσνους, ὥστε εὐθὺς ἐξ' ἀρχῆς μ' ἐνέπνευσεν ἀντιπάθειαν.
- Δός του 'πίσου τὸ Κατερινιὼ, ἔλεγον μίαν ἠμέραν εἰς τὴν μητέρα μου. Δός το 'πίσου, ἂν μ' ἀγαπᾶς. Αὐτὴν τὴν φορὰν σὲ τὸ λέγω μὲ τὰ σωστά μου! Ἐγὼ θὰ σὲ φέρω μίαν ἄλλην ἀδελφὴ ἀπὸ τὴν Πόλι. Ἕνα εὔμορφο κορίτσι, ἕνα ἔξυπνο, ποὺ νὰ στολίσῃ μίαν ἡμέρα τὸ σπίτι μας.
Ἔπειτα περιέγραψα μὲ τὰ ζωηρότερα χρώματα ὁποῖον θὰ ἦτο τὸ ὀρφανὸν, τὸ ὁποῖον ἔμελλον νὰ τῆς φέρω, καὶ πόσον πολὺ θὰ τὸ ἠγάπων.
Ὅταν ὕψωσα τὰ βλέμματά μου πρὸς αὐτήν, εἶδον μετ' ἐκπλήξεώς μου, ὅτι τὰ δάκρυά της ἔρρεον σιγαλὰ καὶ μεγάλα ἐπὶ τῶν ὠχρῶν αὐτῆς παρειῶν, ἐνῶ οἱ ταπεινωμένοι της ὀφθαλμοὶ ἐξέφραζον μίαν ἀπερίγραπτον θλίψιν!
- Ὦ! εἶπε μετ' ἀπελπιστικῆς ἐκφράσεως. Ἐνόμισα ὅτι σὺ θὰ ἀγαπήσῃς τὴν Κατερινιὼ περισσότερον ἀπὸ τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ, ἀπατήθηκα! Ἐκεῖνοι δὲν θέλουν διόλου ἀδελφὴν, καὶ σὺ θέλεις μίαν ἄλλην. Καὶ τί φταίγει τὸ φτωχὸ, 'σὰν ἔγεινεν ὅπως τὸ ἔπλασεν ὁ Θεὸς. Ἂν εἶχες μίαν ἀδελφὴν ἄσχημην καὶ μὲ ὀλίγον νοῦν, θὰ τὴν ἔβγαζες δι' αὐτὸ μέσα 'στοὺς δρόμους, γιὰ νὰ πάρῃς μίαν ἄλλην, εὔμορφην καὶ γνωστικὴν;
- Ὄχι, μητέρα! Βέβαια ὄχι! ἀπήντησα ἐγὼ. Μὰ ἐκείνη θὰ ἦτο παιδί σου, καθὼς καὶ ἐγώ. Ἐνῷ αὐτὴ δὲν σοῦ εἶναι τίποτε. Μᾶς εἶναι ὅλως διόλου ξένη.
- Ὄχι! ἀνεφώνησε ἡ μήτηρ μου μετὰ λυγμῶν, ὄχι! Δεν εἶναι ξένο τὸ παιδὶ! Εἶναι 'δικό μου! τὸ ἐπῆρα τριῶν μηνῶν ἀπὸ 'πάνω ἀπὸ τὸ λείψανο τῆς μάνας του· καὶ ὁσάκις ἔκλαιγε, τοῦ ἔβαζα τὸ βυζί μου 'στὸ στόμα του, γιὰ νὰ τὸ πλανέσω καὶ τὸ ἐτύλιξα μὲσ' στὰ σπάργανά σας, καὶ τὸ ἐκοίμησα μὲσ' στὴν κούνια σας. Εἶναι 'δικό μου τὸ παιδί, καὶ εἶναι ἀδελφή σας!
Μετὰ τὰς λέξεις ταύτας, τὰς ὁποίας ἐπρόφερεν ἰσχυρῶς καὶ μετ' ἐπιβλητικοῦ τρόπου, ὕψωσεν τὴν κεφαλὴν αὐτῆς καὶ μὲ παρετήρησεν ἀσκαρδαμυκτί. Ἐπερίμενε προκλητικῶς τὴν ἀπάντησίν μου. Ἀλλ' ἐγὼ δὲν ἐτόλμησα νὰ προφέρω λέξιν. Τότε ἐχαμήλωσε πάλι τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ ἐξηκολούθησε μὲ ἀσθενῆ φωνὴν καὶ θλιβερὸν τόνον.
- Ἔ! τί νὰ γείνῃ! Κ' ἐγὼ τὸ ἤθελα καλλίτερο, μὰ -ἡ ἁμαρτία μου, βλέπεις, δὲν ἐσώθηκεν ἀκόμη. Καὶ τὸ ἔκαμεν ὁ Θεὸς τέτοιο, διὰ νὰ δοκιμάσὴ τὴν ὑπομονή μου, καὶ νὰ μὲ σχωρέσῃ. Εὐχαριστῶ σέ, Κύριε!
Καὶ ταῦτα λέγουσα, ἔθηκε τὴν δεξιὰν ἐπὶ τοῦ στήθους, ὕψωσε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῆς πλήρεις δακρύων πρὸς τὸν οὐρανόν, καὶ ἔμεινεν οὕτως ἐπὶ τινας στιγμὰς σιγῶσα.
- Κάτι θὰ ἔχῃς στὴν καρδιά, μητέρα, εἶπον τότε μετά τινος δειλίας. Μὴ θυμώνῃς!
Καὶ λαβῶν ἐφίλησα τὴν παγερᾶν αὐτῆς χεῖρα πρὸς ἐξιλέωσιν.
- Ναί! εἶπεν ἐκείνη ἀποφασιστικῶς. Ἔχω κάτι ἐδῶ μέσα βαρὺ, πολὺ βαρύ, παιδί μου! Ὡς τώρα τὸ γνωρίζει μόνον ὁ Θεὸς καὶ ὁ πνευματικὸς μου. Ἐσὺ εἶσαι διαβασμένος καὶ συντυχαίνεις καμμιὰ φορὰ 'σὰν τὸν ἴδιο τὸν πνευματικό, καὶ καλλίτερα. Σήκω, κλεῖσε τὴ θύρα, καὶ κάτσε νὰ σὲ τὸ 'πῶ, ἴσως μὲ παρηγόρησῃς ὀλίγο, ἴσως μὲ λυπηθῇς, καὶ ἀγαπήσῃς τὸ Κατερινιώ, 'σὰν νἆταν ἀδελφή σου.
Οἱ λόγοι οὗτοι, καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον τοὺς ἐπρόφερεν, ἐνέβαλον τὴν καρδίαν μου εἰς μεγάλην ταραχήν. Τί εἶχε νὰ μ' ἐμπιστευθῇ ἡ μήτηρ μου χωριστὰ ἀπὸ τοὺς ἀδελφούς μου; Ὅλας τὰς κατὰ τὴν ἀπουσίαν μου δυστυχίας της μοι τὰς εἶχεν ἀφηγηθῇ. Ὅλον τὸν προτοῦ της βίον τὸν ἐγνώριζον ὡσὰν παραμῦθι. Τί ἦτο λοιπὸν αὐτὸ ποὺ μᾶς ἀπέκρυπτε μέχρι τοῦδε; ποὺ δὲν ἐτόλμησε νὰ φανερώσῃ εἰς κανένα πλὴν τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πνευματικοῦ της;
Ὅταν ἐπανῆλθον νὰ καθίσω πλησίον της, ἔτρεμον τὰ γόνατά μου ἐξ ἀορίστου ἀλλ' ἰσχυροῦ τινος φόβου.
Ἡ μήτηρ μου ἐκρέμασε τὴν κεφαλήν, ὡς κατάδικος, ὅστις ἴσταται ἐνώπιον τοῦ κριτοῦ του μὲ τὴν συναίσθησιν τρομεροῦ τινὸς ἐγκλήματος.
- Τὸ 'θυμᾶσαι τὸ Ἀννιώ μας; μὲ ἠρώτησε μετά τινας στιγμὰς πληκτικῆς σιωπῆς.
- Μάλιστα, μητέρα! Πῶς δὲν τὸ 'θυμοῦμαι! ἦταν ἡ μόνη μας ἀδελφὴ, κ' ἐξεψύχησεν ἐμπρὸς στὰ 'μάτια μου.
- Ναὶ! μὲ εἶπεν, ἀναστενάξασα βαθέως, ἀλλὰ δὲν ἦτο τὸ μόνον μου κορίτσι! Ἐσὺ εἶσαι τέσσαρα χρόνια μικρότερος ἀπὸ τὸ Χρηστάκη. Ἕνα χρόνο κατόπιν του ἔκαμα τὴν πρώτη μου θυγατέρα.
Ἤταν τότε κοντά, 'ποὺ ἐπαντρολογιέτο ὁ Φώτης ὁ Μυλωνᾶς. Ὁ μακαρίτης ὁ πατέρας σου παράργησε τὸ γάμο τους, ὡς 'ποὺ ν' ἀποσαραντήσω ἐγὼ, γιὰ νὰ τοὺς στεφανώσουμε μαζὶ. Ἤθελε νὰ μὲ 'βγάλῃ καὶ μένα στὸν κόσμο, γιὰ νὰ χαρῶ 'σὰν 'πανδρευμένη, ἀφοῦ κορίτσι δὲν μ' ἀφῆκεν ἡ γιαγιά σου νὰ χαρῶ.
Τὸ πρωὶ τους 'στεφανώσαμε, καὶ τὸ βράδυ ἦταν οἱ καλεσμένοι στὸ σπίτι τους· καὶ ἐπαῖζαν τὰ βιολιά, καὶ ἔτρωγεν ὁ κόσμος μέσα στὴν αὐλὴ, κι' ἐγύρνα ἡ κανάτα μὲ τὸ κρασὶ ἀπὸ χέρι σὲ χέρι. Καὶ ἔκαμεν ὁ πατέρας σου κέφι, 'σὰν διασκεδαστικὸς ποὺ ἦταν ὁ μακαρίτης, καὶ μ' ἔρριψε τὸ μανδύλι του, νὰ σηκωθῶ νὰ χορέψουμε. 'Σὰν τὸν ἔβλεπα νὰ χορεύῃ, μοῦ ἄνοιγεν ἡ καρδιά μου, καὶ 'σὰν νέα ποὺ ἤμουνε, ἀγαποῦσα κ' ἐγὼ τὸ χορό. Κ' ἐχορέψαμε λοιπὸν κ' ἐχόρεψαν καὶ οἱ ἄλλοι καταπόδι μας. Μὰ ἐμεῖς ἐχορέψαμε καὶ καλλίτερα καὶ πολύτερα.
'Σαν ἐκοντέψανε τὰ μεσάνυχτα, ἐπῆρα τὸν πατέρα σου παράμερα καὶ τὸν εἶπα· ἄνδρα, ἐγὼ ἔχω παιδὶ 'στὴν κούνια καὶ δὲν 'μπορῶ πιὰ νὰ μείνω. Τὸ παιδὶ πεινᾷ· ἐγὼ ἐσπάργωσα. Πῶς νὰ τὸ βυζάξω μὲσ' 'στὸν κόσμο καὶ μὲ τὸ καλὸ μου φόρεμα! Μεῖνε σύ, ἂν θέλῃς νὰ διασκέδασῃς ἀκόμα. Ἐγὼ θὰ πάρω τὸ μωρὸ νὰ 'πάγω 'στὸ σπίτι.
- Ἔ, καλὰ γυναίκα! εἶπε ὁ σχωρεμένος, καὶ μ' ἐπαπάρισε 'πα στὸν ὦμο. Ἔλα, χόρεψε κι' αὐτὸ τὸ χορὸ μαζί μου, καὶ ὕστερα πηγαίνουμε κ' οἱ δύο. Τὸ κρασὶ ἄρχησε νὰ μὲ χτυπᾷ στὸ κεφάλι, καὶ ἀφορμὴ γυρεύω κι' ἐγὼ νὰ φύγω.
'Σαν ἐξεχορέψαμε κ' ἐκείνο τὸ χορὸ, ἐπήραμε τὴ στράτα.
Ὁ γαμβρὸς ἔστειλε τὰ παιχνίδια καὶ μας ἐξεπροβόδησαν ὡς τὸ μισὸ τὸ δρόμο. Μὰ εἴχαμε ἀκόμη πολὺ ὡς τὸ σπίτι. Γιατὶ ὁ γάμος ἔγινε 'στὸν Καρσιμαχαλᾶ. Ὁ δοῦλος ἐπήγαινε 'μπροστὰ μὲ τὸ φανάρι. Ὁ πατέρας σου ἐσήκωνε τὸ παιδί, καὶ 'βαστοῦσε καὶ 'μένα ἀπὸ τὸ χέρι.
- 'Κουράσθης, βλέπω, γυναίκα!
- Ναὶ, Μιχαλιό. 'Κουράσθηκα.
- Ἄιντε βὰλ' ἀκόμα κομμάτι δύναμι, ὡς ποῦ νὰ φθάσουμε στὸ σπίτι, θὰ στρώσω τὰ στρώματα μοναχός μου. Ἐμετάνοιωσα ποῦ σ' ἔβαλα κ' ἐχόρεψες τόσο πολύ.
- Δὲν πειράζει, ἄνδρα, τοῦ εἶπα. Τὸ ἔκαμα γιὰ τὸ χατῆρι σου. Αὔριο ξεκουράζουμαι πάλι.
Ἔτσι ἤρθαμε στὸ σπίτι. Ἐγὼ ἐφάσκιωσα κ' ἐβύζαξα τὸ παιδὶ κ' ἐκεῖνος ἔστρωσε. Ὁ Χρηστάκης ἐκοιμᾶτο μαζὶ μὲ τὴν Βενετειά, ποὺ τὴν ἀφῆκα νὰ τὸν φυλάγῃ. 'Σε 'λίγο ἐπλαγιάσαμε καὶ 'μεῖς. Ἐκεῖ, μέσα στὸν ὕπνο μου, μ' ἐφάνηκε πῶς ἔκλαψε τὸ παιδί. τὸ καϋμένο! εἶπα, δὲν ἔφαγε σήμερα χορταστικά. Καὶ ἀκούμβησα στὴν κούνια του νὰ τὸ βυζάξω. Μὰ ἤμουν πολὺ κουρασμένη καὶ δὲν 'μποροῦσα νὰ κρατηθῶ. Τὸ ἔβγαλα λοιπὸν, καὶ τὸ ἔβαλα κοντά μου, μὲσ' στὸ στρῶμα, καὶ τοῦ ἔδωσα τὴ ρόγα στὸ στόμα του. Ἐκεῖ μὲ 'ξαναπῆρεν ὁ ὕπνος.
Δὲν ἠξεύρω πόσην ὥρα ἤθελεν ὡς τὸ πουρνό. Μὰ 'σὰν ἔνοιωσα νὰ χαράζῃ - ἂς τὸ βάλω, εἶπα, τὸ παιδὶ στὸν τόπο του.
Μὰ 'κεῖ ποὺ πῆγα νὰ τὸ σηκώσω, τί νὰ διῶ! τὸ παιδὶ δὲν ἐσάλευε!
Ἐξύπνησα τὸν πατέρα σου· τὸ 'ξεφασκιώσαμε, τὸ 'ζεστάναμε, τοῦ ἐτρίψαμε τὸ μυτούδι του, τίποτε! - ἦταν ἀπεθαμένο!
- Τὸ 'πλάκωσες, γυναίκα, τὸ παιδὶ μου! -εἶπεν ὁ πατέρας σου, καὶ τὸν ἐπῆραν τὰ δάκρυα. Τότε ἄρχησα ἐγὼ νὰ κλαίγω 'στὰ δυνατὰ καὶ νὰ ξεφωνίζω. Μὰ ὁ πατέρας σου ἔβαλε τὸ χέρι του στὸ στόμα μου καὶ - Σούς! μὲ εἶπε. Τί φωνάζεις ἔτσι, βρὲ βῶδι; - Αὐτὸ μὲ τὸ εἶπε, Θεὸς σχωρὲσ' τόνε. Τρία χρόνια εἴχαμε 'πανδρευμένοι, κακὸ λόγο δὲν μὲ εἶπε. Κ' ἐκείνη τὴ στιγμὴ μὲ τὸ εἶπε. - Ἔ; Τί φωνάζεις ἔτσι; θέλεις νὰ ξεσηκώσῃς τὴ γειτονιά, νὰ 'πῇ ὁ κόσμος πῶς ἐμέθυσες κ' ἐπλάκωσες τὸ παιδί σου;
Καὶ εἶχε δίκηο, 'ποὺ ν' ἁγιάσουν τὰ χώματα ποῦ κοίτεται! Γιατὶ, ἂν τὸ 'μάθαινεν ὁ κόσμος, ἔπρεπε νὰ σχίσω τὴ γῆ νὰ ἔμβω μέσα ἀπὸ τὸ κακό μου.
Ἀλλά, τί τὰ θέλεις! Ἡ ἁμαρτία εἶναι ἁμαρτία. 'Σὰν τὸ ἐθάψαμε τὸ παιδὶ, κ' ἐγυρίσαμεν ἀπὸ τὴν ἐκκλησία, τότε ἄρχησε τὸ θρῆνος τὸ μεγάλο. Τότε πιὰ δὲν ἔκλαιγα κρυφά. - Εἶσαι νέα, καὶ θὰ κάμῃς κι' ἄλλα, μ' ἔλεγαν. Ὣς τόσον ὁ καιρὸς 'περνοῦσε, καὶ ὁ Θεὸς δὲν μᾶς ἔδιδε τίποτε. Νά! ἔλεγα μέσα μου. Ὁ Θεὸς μὲ τιμωρεῖ, γιατὶ δὲν ἐστάθηκα ἄξια νὰ προφυλάξω τὸ παιδὶ 'ποὺ μ' ἔδωκε! Καὶ ἐντρεπόμουνα τὸν κόσμο, καὶ ἐφοβούμην τὸν πατέρα σου. Γιατὶ κ' ἐκεῖνος ὅλο τὸν πρῶτο χρόνο ἔκαμνε τάχα τὸν ἀλύπητο καὶ μ' ἐπαρηγοροῦσε, γιὰ νὰ μὲ δώσῃ θάρρος. Ὕστερα ὅμως ἄρχισε νὰ γίνεται σιγανὸς καὶ συλλογισμένος.
Τρία χρόνια ἐπέρασαν, χωρὶς νὰ φάγω ψωμὶ νὰ 'πάγῃ στὴν καρδιά μου. 'Στα τρία χρόνια κ' ὕστερα 'γεννήθηκες ἐσύ. - Ἦταν ἡ πολλαῖς ἡ χάραις 'ποὺ ἐπῆρα.
'Σὰν ἐγεννήθηκες ἐσὺ ἐκατάκατσεν ἡ καρδιά μου, μα δὲν ἡμέρεψε. Ὁ πατέρας σου σὲ ἤθελε κορίτσι. Καὶ μίαν ἡμέρα μὲ τὸ εἶπε.
- Κι' αὐτὸ καλῶς μᾶς ὥρισε, Δεσποινιώ, μὰ 'γὼ τὸ ἤθελα κορίτσι.
Ὅταν ἐπῆγεν ἡ γιαγιά σου στὸν Ἁγιοντάφο, ἔστειλα δώδεκα 'πουκάμισα καὶ τρία Κωνσταντινᾶτα, γιὰ νὰ μὲ 'βγάλῃ ἕνα σχωροχάρτι. Καὶ, διὲς ἐσύ! ἴσα ἴσα ἐκεῖνο τὸ μῆνα, 'ποὺ ἐγύρισεν ἡ γιαγιά σου ἀπὸ τὴ Γερουσαλῆ μὲ τὸ σχωροχάρτι, ἐκεῖνο τὸ μῆνα ἐκακοψυχοῦσα τὴν Ἀννιώ.
Κάθε 'λίγο καὶ 'λιγάκι ἐφώναζα τὴ μανίτσα. - Ἔλα δὰ, κυρά, νὰ διοῦμε· κορίτσι εἶναι; -Ναί, θυγατέρα, ἔλεγεν ἡ μαμῆ. Κορίτσι. Δὲ βλέπεις; Δὲ σὲ χωροῦν τὰ ροῦχα σου! - Καὶ νά πιὰ χαρὰ ἐγώ, 'σὰν τὸ ἄκουγα!
'Σὰν ἐγεννήθηκε τὸ παιδὶ καὶ 'βγῆκεν ἀληθινὰ κορίτσι, τότε πιὰ ἦρθεν ἡ καρδιὰ στὸν τόπο της. Τὸ ὠνομάσαμεν Ἀννιώ, τὸ ἴδιο τὸ ὄνομα ποῦ εἶχε τὸ σχωρεμένο, γιὰ νὰ μην 'ποφαίνεται πῶς μᾶς λείπει κανεὶς ἀπὸ τὸ σπίτι. - Εὐχαριστῶ σὲ, Θεέ μου! ἔλεγα νύχτα καὶ 'μέρα. Εὐχαριστῶ σὲ ἡ ἁμαρτωλὴ, ποῦ ἐσήκωσες τὴν ἐντροπὴ καὶ ἐξάλειψες τὴν ἁμαρτία μου!
Καὶ εἴχαμε πιὰ τὴν Ἀννιὼ 'σὰν τὰ μάτια μας. Καὶ ἐζούλευες ἐσύ, καὶ ἔγεινες τοῦ θανατᾶ ἀπὸ τή ζούλια σου.
Ὁ πατέρας σου σὲ ἔλεγε τὸ ἀδικημένο του, γιατὶ σ' ἀπόκοψα πολὺ 'νωρίς, καὶ μ' ἐμάλωνε καμμιὰ φορά, γιατὶ σὲ 'παραμελοῦσα. Κ' ἐμένα ἡ καρδιά μου ἐρράγιζε, 'σὰν σ' ἔβλεπα νὰ χαλνᾶς. Μά, ἔλα ποῦ δὲν ἐμποροῦσα ν' ἀφήσω τὴν Ἀννιὼ ἀπὸ τὰ χέρια μου! Ἐφοβούμην πῶς κάθε στιγμὴ 'μπορεῖ νὰ τῆς συμβῇ τίποτε. Καὶ ὁ πατέρας σου ὁ μακαρίτης, ὅσο καὶ ἂν 'μάλωνε κ' ἐκεῖνος, τὴν ἤθελε πιὰ νὰ μὴ στάξῃ καὶ τὴν βρέξῃ!
Μὰ ἐκεῖνο τὸ εὐλογημένο, ὅσο περισσότερα χάδια, τόσο ὀλιγώτερην ὑγεία. Ἔλεγες πῶς ἐμετάνοιωσεν ὁ Θεὸς γιατὶ μᾶς τὸ ἔδωκε. Ἐσεῖς ἤσασθε κόκκινα κόκκινα, καὶ ζωηρὰ καὶ σερπετά. Ἐκεῖνο, ἥσυχο καὶ σιγανὸ καὶ ἀρρώστιάρικο! Ὅταν τὸ ἔβλεπα ἔτσι χλωμὸ χλωμό, μοῦ ἤρχετο εἰς τὸν νοῦ μου τὸ πεθαμένο, καὶ ἡ ἰδέα πῶς ἐγὼ τὸ ἐθανάτωσα ἄρχησε νὰ 'ξανακυριεύῃ μέσα μου. Ὡς ποὺ μιὰν ἡμέρα ἀπέθανε καὶ τὸ δεύτερο!
Ὅποιος δὲν τὸ ἐδοκίμασε μοναχός του, παιδὶ μου, δὲν 'ξεύρει τὶ πικρὸ ποτήρι ἦταν ἐκεῖνο. Ἐλπίδα νὰ κάνω ἄλλο κορίτσι δὲν ἦταν πλέον. Ὁ πατέρας σου εἶχ' ἀποθάνει. Ἂν δὲν εὐρίσκετο ἕνας γονιὸς νὰ μὲ χαρίσῃ τὸ κορίτσι του, ἤθελα πάρω τὰ βουνὰ νὰ φύγω.
Ἀλήθεια 'ποῦ δὲν ἐβγῆκε καλόγνωμο. Μὰ ὅσο τὸ εἶχα καὶ τὸ 'κήδευα καὶ τὸ 'κανάκευα, 'θαρροῦσα πῶς τὸ εἶχα 'δικό μου, καὶ 'ξεχνοῦσα 'κεῖνο πὤχασα, κ' ἡμέρωνα τη συνείδησί μου.
Καθὼς τὸ λὲγ' ὁ λόγος, ξένο παιδί 'ναι παίδεψι. Μὰ γιὰ μένα ἡ παίδεψι αὐτὴ εἶναι παρηγοριὰ κ' ἐλαφροσύνη. Γιατὶ ὅσο περισσότερο τυρρανηθῶ καὶ χολοσκάσω, τόσο 'λιγώτερο θὰ μὲ παιδέψῃ ὁ Θεὸς γιὰ τὸ παιδὶ 'ποὺ πλάκωσα.
Γι' αὐτὸ -νἄχῃς τὴν εὐχὴ μου- μὴ μὲ γυρεύεις νὰ διώξω τώρα τὴν Κατερινιὼ γιὰ νὰ πάρω ἕνα παιδὶ καλόγνωμο καὶ προκομμένο.
- Ὄχι, ὄχι, μητέρα! ἀνέκραξα διακόψας αὐτὴν ἀκρατήτως. Δὲν γυρεύω τίποτε. Ὕστερα ἀπ' ὅσα μ' ἀφηγήθης, σὲ ζητῶ συγχώρησι διὰ τὴν ἀσπλαγχνίαν μου. Σε ὑπόσχομαι ν' ἀγαπῶ τὸ Κατερινιὼ 'σὰν τὴν ἀδελφή μου, καὶ νὰ μὴ τῆς εἴπω τίποτε πλέον, τίποτε δυσάρεστο.
- Ἔτσι νάχῃς τὴν εὐχὴ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Παναγίας! Εἶπεν ἡ μήτηρ μου ἀναπνεύσασα. Γιατὶ, βλέπεις, τὸ 'πόνεσε ἡ καρδιά μου τὸ πολλακαμμένο, καὶ δὲν θέλω νὰ τὸ κακολογοῦνε. 'Ξέρω κ' ἐγὼ, μαθές; Τῆς Τύχης ἤτανε; τοῦ Θεοῦ ἤτανε; Τόσο κακὴ καὶ ἀνεπιδέξια ποῦ εἶναι -τὴν 'πῆρα στὸ λαιμό μου, ἐτελείωσε.
Ἡ ἐκμυστήρευσις αὕτη ἔκαμε βαθυτάτην ἐπ' ἐμοῦ ἐντύπωσιν. Τώρα μοῦ ἠνοίγησαν οἱ ὀφθαλμοί, καὶ ἐκατάλαβα πολλὰς πράξεις τῆς μητρός μου, αἱ ὁποῖαι πότε μὲν ἐφαίνοντο ὡς δεισιδαιμονία, πότε δὲ ὡς αὐτόχρημα μονομανίας ἀποτελέσματα. Τὸ φοβερὸν ἐκεῖνο δυστύχημα ἐπηρέασε τόσον πολὺ τὸν βίον της ὅλον, ὅσῳ μᾶλλον ἁπλῆ καὶ ἐνάρετος καὶ θεοφοβουμένη ἦτον ἡ μήτηρ μου. Ἡ συναίσθησις τοῦ ἁμαρτήματος, ἡ ἠθικὴ ἀνάγκη τῆς ἐξαγνίσεως καὶ τὸ ἀδύνατον τῆς ἐξαγνίσεως αὐτοῦ -τί φρικτὴ καὶ ἀμείλικτος Κόλασις! Ἐπὶ εἰκοσιοκτὼ τώρα ἔτη βασανίζεται ἡ τάλαινα γυνὴ χωρὶς νὰ δυνηθῇ νὰ κοιμίσῃ τὸν ἔλεγχον της συνειδήσεώς της, οὔτε ἐν ταῖς δυστυχίαις οὔτε ἐν ταῖς εὐτυχίαις της!
Ἀφ' ἧς στιγμῆς ἔμαθον τὴν θλιβεράν της ἱστορίαν, συνεκέντρωσα ὅλην μου τὴν προσοχὴν εἰς τὸ πῶς ν' ἀνακουφίσω τὴν καρδίαν της, προσπαθῶν νὰ παραστήσω εἰς αὐτὴν ἀφ' ἑνὸς μὲν τὸ ἀπρομελέτητον καὶ ἀβούλητον τοῦ ἀμαρτήματος, ἀφ' ἑτέρου δὲ τὴν ἄκραν τοῦ Θεοῦ εὐσπλαγχνίαν, τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, ἥτις δὲν ἀνταποδίδει ἴσα ἀντὶ ἴσων, ἀλλὰ κρίνει κατὰ τοὺς διαλογισμοὺς καὶ τὰς προθέσεις μας. Καὶ ὑπῆρξεν καιρὸς καθ' ὃν ἐπίστευον, ὅτι αἱ προσπάθειαὶ μου δὲν ἔμειναν ἀνεπιτυχεῖς.
Ἐν τούτοις ὅταν μετὰ δύο ἐτῶν νέαν ἀπουσίαν ἦλθεν ἡ μήτηρ μου νὰ μὲ ἰδῇ ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐθεώρησα καλὸν νὰ κάμω ὑπὲρ αὐτῆς κάτι τι ἐπιβλητικώτερον.
Ἐξενιζόμην τότε ἐν τῷ περιφανεστέρῳ τῆς Πόλεως οἴκῳ, ἐν ᾧ ἔσχον ἀφορμὴν νὰ γνωρισθῶ μὲ τὸν Πατριάρχην, Ἰωακεὶμ τὸν δεύτερον. Ἐνῶ μίαν ἡμέραν συνεβαδίζομεν μόνοι ὑπὸ τὰς ἀμφιλαφεῖς τοῦ κήπου σκιὰς, τῷ ἐξέθηκα τὴν ἱστορίαν κ' ἐπεκαλέσθην τὴν ἐπικουρίαν του. Τὸ ὕψιστον αὐτοῦ ἀξίωμα, τὸ ἐξαίρετον κῦρος, μεθ' οὗ περιβάλλεται πᾶσα θρησκευτική του ρήτρα, ἔμελλεν ἀναμφιβόλως νὰ ἐμπνεύσῃ εἰς τὴν μητέρα μου τὴν πεποίθησιν τῆς ἀφέσεως τοῦ κρίματός της. Ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος γέρων ἐπαινέσας τὸν περὶ τὰ θρησκευτικὰ ζῆλον μου, μοῖ ὑπεσχέθη τὴν πρόθυμον σύμπραξίν του.
Οὕτω λοιπὸν ὁδήγησα μετ' ὀλίγον τὴν μητέρα μου εἰς τὸ Πατριαρχεῖον διὰ νὰ ἐξομολογηθῇ εἰς τὴν Παναγιότητά του.
Ἡ ἐξομολόγησις διήρκεσε πολλὴν ὥραν καὶ ἐκ τῶν νευμάτων καὶ ἐκ τῶν ρημάτων τοῦ Πατριάρχου ἐννόησα, ὅτι ἐχρειάσθη νὰ διαθέσῃ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ἁπλῆς καὶ εὐλήπτου ρητορικῆς του, ὅπως ἐπιφέρῃ τὸ ποθητὸν ἀποτέλεσμα.
Ἡ χαρὰ μου ἦτον ἀπερίγραπτος. Ἡ μήτηρ μου ἀπεχαιρέτησε τὸν γεραρὸν Ποιμενάρχην μετ' εἰλικρινοῦς εὐγνωμοσύνης καὶ ἐξῆλθε τῶν Πατριαρχείων τόσον εὐχαριστημένη, τόσον ἐλαφρά, ὡς ἐὰν ἤρθη ἀπὸ τῆς καρδίας αὐτῆς μία μεγάλη μυλόπετρα.
Ὅταν ἐφθάσαμεν εἰς τὸ κατάλυμά της, ἐξήγαγεν ἐκ τοῦ κόλπου της ἕνα σταυρόν, δῶρον τῆς Παναγιότητός του, τὸν ἐφίλησε καὶ ἤρχησε νὰ τὸν περιεργάζεται, βυθιζομένη ὀλίγον κατ' ὀλίγον εἰς σκέψεις.
- Καλὸς ἄνθρωπος, τῇ εἶπον, αὐτὸς ὁ Πατριάρχης. Ὁρῖστε; Τώρα πιὰ πιστεύω, ὅτι ἦλθεν ἡ καρδιά σου στὸν τόπο της.
Ἡ μήτηρ μου δὲν ἀπεκρίθη.
- Δὲν λέγεις τίποτε, μητέρα; τὴν ἠρώτησα μετά τινος δισταγμοῦ.
- Τί νὰ σὲ 'πῶ, παιδί μου! ἀπήντησε τότε σύννους καθὼς ἦτον, ὁ Πατριάρχης εἶναι σοφὸς καὶ ἅγιος ἄνθρωπος. Γνωρίζει ὅλαις ταῖς βουλαῖς καὶ τὰ θελήματα τοῦ Θεοῦ, καὶ συγχωρνᾶ ταῖς ἀμαρτίαις ὅλου τοῦ κόσμου. Μά, τί νὰ σὲ 'πῶ! Εἶναι καλόγερος. Δεν ἔκαμε παιδιὰ, γιὰ νὰ 'μπορῇ νὰ γνωρίσῃ, τί πρᾶγμα εἶναι τὸ νὰ σκοτώσῃ κανεὶς τὸ ἴδιο τὸ παιδί του!
Οἱ ὀφθαλμοὶ της ἐπληρώθησαν δακρύων καὶ ἐγὼ ἐσιώπησα.
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21

ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

Δημοσίευσηἀπό ΖΑΝΕΚΑ ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ » Τρί 22/11/2011 00:42

«ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ» ΤΟΥ Γ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ: ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ

Ο μαγικοθρησκευτικός λόγος είναι κατά βάση φιλοσοφικός λόγος, καθώς χαρίζει έναν ορίζοντα στα «βιώματα» των δρώντων προσώπων, πλάθοντας τις παραστάσεις τους με υλικό πραγματικές ή φανταστικές σχέσεις και ενσωματώνοντάς τις στον χαρακτηριστικό τρόπο του σκέπτεσθαι και στην δομή της σκέψης μιας συγκεκριμένης εποχής και ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συνόλου. Πρόκειται για μια εθνογραφική προσέγγιση που προσπαθεί να περιγράψει ένα μέρος της συλλογικής ιδεολογίας που συνέχει την κλειστή κοινωνία του θρακικού χωριού στα τέλη του 19ου αιώνα. Στο «Aμάρτημα της μητρός μου», ο άνθρωπος είναι περισσότερο ή λιγότερο ταυτισμένος με τη συλλογική ψυχή, και κατά συνέπεια υφίσταται βαθύτατες μεταλλαγές στο πεδίο της ψυχικής του δραστηριότητας (στη συνείδηση και στο ασυνείδητο) από τη λειτουργική δράση συλλογικών συμβολικών κωδίκων πιο συγκεκριμένα, του θρησκευτικού και του μαγικού.
Στο διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης της μητέρας, με στόχο την αποθεραπεία της κόρης της. Γενικότερα, οι εθνογράφοι συμφωνούν ότι στα πρώιμα στάδια της εξέλιξης του ανθρώπου η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης που έχουν ως στόχο την επίλυση καταστάσεων συναισθηματικής έντασης. Στο άρθρο μας θα προσπαθήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τη σκέψη του παραδοσιακού ανθρώπου της Θράκης του 19ου αιώνα, όπως αυτή οικοδομείται μέσα στο «μαγικοθρησκευτικό» πολιτισμό της κλειστής κοινότητας του χωριού. Ο R. R. Marret εισηγείται για πρώτη φορά το μεικτό όρο «μαγικοθρησκευτικός» (magicoreligious) για να περιγράψει τα σχετικά φαινόμενα . Στο ίδιο πλαίσιο κινούνται και οι απόψεις ενός άλλου μελετητή πάνω στο ίδιο θέμα, του A. E. Crawly, o οποίος υποστηρίζει την αδυναμία διάκρισης μαγείας και θρησκείας, καθώς και τα δυο φαινόμενα προκύπτουν από το φόβο καταστάσεων ενός παντοδύναμου αγνώστου . Σύμφωνα, επίσης, με τον W. Wundt στην Ψυχολογία των λαών, η μαγεία βασίζεται στο φόβο της φύσης η οποία θεωρείται ως μια εχθρική δύναμη την οποία μπορεί κανείς να την αντιμετωπίσει αποτελεσματικά καταφεύγοντας στη μαγεία . Ας σημειωθεί ότι ο Βιζυηνός, υπήρξε, κατά τα χρόνια της φοίτησής του στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, μαθητής του W. Wundt (1832-1920) , ιδρυτή του πρώτου εργαστηρίου Πειραματικής Ψυχολογίας το 1879. O Wundt ήταν από τους πρώτους ψυχολόγους που ασχολήθηκαν με τη λαϊκή ψυχολογία.
Οι εκφραστές των νέων προσεγγίσεων (Marcel Mauss, Emile Durkheim, Lucien Lévy Bruhl, 20ος αι.) χρησιμοποιούν για την ερμηνεία της μαγείας κυρίως κοινωνιολογικούς όρους και όχι ψυχολογικούς . Ο E. Durkheim εξετάζει τις τελεστικές πράξεις ως καθαρά κοινωνικά φαινόμενα δίνοντας προτεραιότητα στην έννοια του κοινωνικού τους χαρακτήρα . Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και ο M. Mauss ο οποίος υποστηρίζει ότι η μαγεία αποτελεί ένα συνολικό κοινωνικό γεγονός . Και αυτό γιατί όλες οι τελεστικές πράξεις, θρησκευτικές και μαγικές, στηρίζονται στην έννοια του «ιερού» η οποία είναι αποτέλεσμα συλλογικής δραστηριότητας της κάθε κοινωνίας.
Ο ίδιος ερευνητής, επίσης, σε συνεργασία με τον Ε. Humbert επιχειρεί τη διαμόρφωση μιας γενικής θεωρίας της μαγείας (Esquisse d’ une théorie général de la magie, 1903). Στη μελέτη αυτή διατυπώνεται η άποψη ότι οι μαγικές πράξεις διαφοροποιούνται από τις θρησκευτικές με βάση το γεγονός ότι οι μαγικές είναι ιδιωτικές, απόκρυφες, μυστηριακές, τείνουν στο απαγορευμένο και δεν συμπεριλαμβάνονται στην οργανωμένη λατρεία . Πράγματι στο διήγημα, η μητέρα αρχικά αντιστέκεται στις «προτεινόμενες γητειές, φοβούμενη μη αμαρτήσV» και καλεί τον ιερέα να διαβάσει στην ασθενή «τους εξορκισμούς του κακού» (5). Αλλά αργότερα επιδίδεται σε κάθε λογής μαγικές πράξεις: «H μητρική στοργή ενίκησε το φόβο της αμαρτίας. Η θρησκεία έπρεπε να συμβιβασθÇ με την δεισιδαιμονίαν» (5). Όπως διαπιστώνει ο Μ. Μερακλής: «Αυτή η εναλλασσόμενη προσφυγή στη μαγεία και τη θρησκεία σε ώρες κρίσιμες είναι, μπορούμε να πούμε, τυπική στη ζωή της παραδοσιακής κοινότητας» . Ακόμη, σύμφωνα με τον B. Malinowski, η μαγεία αναφέρεται σε ειδικές και συγκεκριμένες ανάγκες του ανθρώπου, ενώ η θρησκεία σε βασικά ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η μητέρα καταφεύγει στη μαγεία μόνο για να καλύψει ειδικές ανάγκες, πρακτικές ή ψυχικές (θεραπεία της κόρης, επικοινωνία με το νεκρό σύζυγο), ενώ η θρησκεία αποτελεί το μόνο καταφύγιό της για την επίλυση του υπαρξιακού της δράματος (εξομολόγηση στον Πατριάρχη). Μελετώντας τη λειτουργία της μαγείας ο B. Malinowski υποστηρίζει ότι η μαγεία θεωρείται ως ένα ψυχολογικό μέσο που βοηθά τον πρωτόγονο άνθρωπο να αντιμετωπίσει τις πρακτικές δυσκολίες, τις οποίες είναι αδύνατο να αντιμετωπίσει με τις τεχνικές γνώσεις που διαθέτει .
Η διαπλοκή μαγείας και θρησκείας είναι χαρακτηριστική στο διήγημα:

Πλησίον εις τον σταυρόν, επί του στήθους της Αννιώς, εκρέμασεν (η μητέρα) εν “χαμαγλί”, με μυστηριώδεις αραβικάς λέξεις. Τα αγιάσματα διεδέχθησαν αι γοητείαι, και μετά τα ευχολόγια των ιερέων ήλθον τα “σαλαβάτια” των μαγισσών. (5).

Το “χαμαγλί” είναι ένα φυλακτό ανάλογο του σταυρού. Οι γητειές (επωδές, ξόρκια) είναι ανάλογες των αγιασμάτων. Και τα “σαλαβάτια” [salâvat: πληθ. του salât: (= προσευχή), λ. αραβικής προέλευσης] των μαγισσών είναι ανάλογα με τα ευχολόγια των ιερέων. Στην ουσία, λοιπόν, πρόκειται για τη μεταφορά στοιχείων από ένα ενεργειακά φορτισμένο σύστημα δύναμης, το θρησκευτικό σ’ ένα άλλο, το μαγικό, για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της πράξης. Η μεταφορά ονομάτων, φρασεολογίας και συμβόλων από το επίσημο τελετουργικό εκκλησιαστικό πλαίσιο σ’ ένα άλλο, που το θεωρούμε μαγικό, αποτελεί χαρακτηριστικό της παραδοσιακής κοινότητας για την επίλυση προβλημάτων σε περιπτώσεις αυξημένης έντασης. Αυτή η διαπλοκή πρέπει να τοποθετηθεί στο γενικότερο πλαίσιο των σχέσεων του μαγικού και του θρησκευτικού στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό. Ακόμη στις γητειές παρατηρείται η μεταφορά αυτούσιων λόγιων στοιχείων, φαινόμενο που έχει σχέση με τη λειτουργική διάστασή τους. Όπως αναφέρει σύγχρονος μελετητής πάνω στο θέμα, ο J. Goody, «κανένα είδος προφορικής μορφής δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστο από την παρουσία της γραπτής επικοινωνίας, ειδικά, όταν η τελευταία συνδέεται με καταστάσεις υψηλού κύρους» και έχει ειδική σχέση, όπως αυτή του αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος. Η αποτελεσματικότητα των στοιχείων αυτών βασίζεται στο ότι ανακαλούν ένα πλαίσιο πολύ ευρύτερο από ότι το ίδιο το κείμενο, καθώς και τη δύναμη του
συστήματος στο οποίο ανήκουν και το οποίο εκπροσωπούν (implicative weight) . Η μεταφορά στοιχείων από το ένα σύστημα στο άλλο είναι φανερή στο διήγημα και στο παρακάτω απόσπασμα:

Πότε επήγαινε (η μητέρα) να δέσV μίαν λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς επί θαυματουργού τινος τόπου, με την ελπίδα, ότι θα δεθÇ και το κακόν μακράν της πασχούσης, πότε μετέβαινεν εις τας πλησιοχώρους εκκλησίας, των οποίων κατά τύχην ετελείτο η μνήμη, κομίζουσα λαμπάδα κιτρίνου κηρού, χυμένην ιδίοις αυτής χερσί, και ίσην ακριβώς προς της ασθενούς το ανάστημα. (6).

Ας σημειωθεί, τέλος, για το ίδιο θέμα (της στενής σχέσης μαγείας και θρησκείας στον παραδοσιακό πολιτισμό) ότι σημαντική επίδραση στο σχηματισμό των επωδών ασκεί η παράδοση της λόγιας δαιμονολογικής μαγείας (χειρόγραφα Σολομωνικής, εξορκισμοί) η οποία μεταφέρεται στον παραδοσιακό πολιτισμό μέσω της χειρόγραφης παράδοσης. Η εκκλησία, παρόλο που αντιτίθεται σ’ αυτό το είδος κειμένων, είναι η ίδια, που, όπως προκύπτει από τις εθνογραφικές πληροφορίες, τα συντηρεί και τα μεταδίδει. Παρά τις απαγορεύσεις, οι ιερείς καταφεύγουν στη λεκτική μαγεία («o ιερεύς ανέγνωσεν επί της ασθενούς τους εξορκισμούς του κακού», 5) και συχνά διαπιστώνεται ότι έχουν στην κατοχή τους ιατρικά χειρόγραφα μαγικοφυσικού περιεχομένου. Στις περιπτώσεις αυτές, που δεν είναι καθόλου σπάνιες, «τις επωδές εκφωνούσαν και οι παπάδες, αναλαμβάνοντας έτσι το ρόλο κι ενός μάγου ιερέα» . Χαρακτηριστικοί είναι, επίσης, οι στίχοι του Βαλαωρίτη από το δεύτερο άσμα του «Φωτεινού» (1874):

Ήρθε στην Κόκκινη Εκκλησιά,…
ένας σοφός καλόγερος…
κι έμειν’ εκεί κι ασκήτευε. Τον έκραζαν Νικήτα.
Ήξερε γράμματα πολλά κι εγιάτρευε του κόσμου
με ξόρκια και με βότανα, τα χίλια μύρια πάθη:
το ρίμα, το κακό σπυρί, τη φάγουσα, το λέφα.

Στο διήγημα, θα μπορούσαμε να εντάξουμε στην επίσημη θρησκευτική δαιμονολογική μαγεία τo παρακάτω απόσπασμα:

Σαράντα ημερονύκτια (διαμονής στην εκκλησία). Διότι μέχρι τοσούτου ειμπορεί να αντισταθÇ η τρομερά ισχυρογνωμοσύνη των δαιμονίων εις τον αόρατον πόλεμον μεταξύ αυτών και της θείας χάριτος.
Μετά την διορίαν ταύτην το κακόν ηττάται και υποχωρεί κατVσχυμένον. Και δεν λείπουσι διηγήσεις, καθ’ ας οι πάσχοντες αισθάνονται εν τJ οργανισμó των τους τρομερούς σφαδασμούς της τελευταίας μάχης, και βλέπουσι τον εχθρόν αυτών φεύγοντα εν παραδόξJ σχήματι, προ πάντων, καθ’ ην στιγμήν διαβαίνουσι τα Άγια, ή εκφωνείται το «Μετά φόβου».
Ευτυχείς αυτοί, εάν έχωσι τότε αρκετάς δυνάμεις ν’ ανθέξωσιν εις τους κλονισμούς του αγώνος. Οι αδύνατοι συντρίβονται υπό το μέγεθος του εν αυτοίς τελουμένου θαύματος. Αλλά δεν μετανοούσι διά τούτο. Διότι αν χάνουν την ζωήν, τοÙλάχιστον κερδαίνουν το πολυτιμότερον. Σώζουν την ψυχήν των. (6-7).

Οι λαογράφοι διαπιστώνουν ότι τα κείμενα τα οποία τελούνται αποκλειστικά από τους εκπροσώπους του επίσημα αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος για την πάταξη των δαιμόνων είναι λειτουργικά ισοδύναμα με αυτά των επωδών. Ο κλήρος, ως φορέας της λόγιας παράδοσης στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό έπαιξε σημαντικό ρόλο στη σύνθεση και τη μετάδοση πολλών επωδών. Τα ίχνη αυτής της σχέσης, τα οποία είναι ευδιάκριτα στα στερεότυπα πλαισιωτικά στοιχεία θρησκευτικού περιεχομένου, καθώς και στις επωδές που διατάζεται το κακό να υποχωρήσει με την επίκληση του ονόματος θεοτήτων του χριστιανικού συστήματος, αποκαλύπτουν την επίδραση των εκκλησιαστικών προσευχών, τροπαρίων, εξορκισμών και ευχών στη σύνθεση των επωδών.
Ο Lucien Lévy-Bruhl εξετάζοντας τον τρόπο σκέψης που συνδέεται με την πίστη στη μαγεία υποστηρίζει ότι το περιεχόμενο της σκέψης αυτής καθορίζεται από κοινωνικούς παράγοντες. Διαπιστώνει, έτσι, ότι η πρωτόγονη σκέψη δεν είναι παράλογη, αλλά έχει τη δική της λογική που βασίζεται στο νόμο της συμμετοχής (law of participation), σύμφωνα με τον οποίο το άτομο και ο κόσμος βρίσκονται σε μια αξεδιάλυτη, μυστική ενότητα (mystic unity). Ο
προεπιστημονικός, μυστικός ή προλογικός αυτός τρόπος σκέψης, είναι χαρακτηριστικό των πρωτόγoνων κοινωνιών οι οποίες χρησιμοποιούν το υπερφυσικό για να εξηγήσουν τα απροσδόκητα και μη ομαλά γεγονότα. Η άποψη του Lévy-Bruhl είναι αρκετά διαφωτιστική για τον σημερινό αναγνώστη που θα προσπαθήσει να κατανοήσει το πώς και το γιατί οι κάτοικοι του θρακικού χωριού του 19ου αιώνα αποδίδουν την αρρώστια της Αννιώς σε «υπερφυσικές αιτίες», χαρακτηρίζοντας την ως «εξωτικόν»:

Πάσα νόσος, άγνωστος εις τον λαόν, δια να θεωρηθÇ ως φυσικόν πάθος, πρέπει, ή να υποχωρήσV εις τας στοιχειώδεις ιατρικάς του τόπου γνώσεις, ή να επιφέρV εντός ολίγου τον θάνατον. Ευθύς ως παραταθÇ και χρονίσV, αποδίδεται εις υπερφυσικάς αιτίας, και χαρακτηρίζεται ως “εξωτικόν”.
Ο ασθενής εκάθησεν εις άσχημον τόπον. Επέρασε νύκτα τον ποταμόν, καθ’ ην στιγμήν αι Νηρηΐδες ετέλουν αόρατοι τα όργιά των. Εδιασκέλισε μαύρον γάτον, ο οποίος ήτο κυρίως “ο έξω από εδώ” μεταμορφωμένος. (5).

Το παραπάνω σχόλιο του αφηγητή ανήκει στο χώρο του μαγικοθρησκευτικού συστήματος του λαϊκού παραδοσιακού πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism). To σύστημα αυτό κυριαρχείται από την πίστη στην ύπαρξη όντων που δεν ανήκουν στο χώρο του ορατού και τα οποία θεωρείται ότι επηρεάζουν κάθε δραστηριότητα του ανθρώπου . Τα όντα αυτά ανήκουν είτε στο χώρο του μη ιερού, όπως δαίμονες, στοιχειά, ξωτικά, κλπ., που είναι υπεύθυνα για την πρόκληση ασθενειών, είτε στο χώρο του ιερού, θεότητες, άγιοι, ψυχές αγαπημένων προσώπων, που μπορούν να συνεισφέρουν στην επίλυση των κρίσιμων καταστάσεων, που συνήθως συμβαίνουν με την επίδραση των όντων της πρώτης κατηγορίας. Γι’ αυτό στο διήγημα, η μητέρα, μετά τη διάγνωση της κοινότητας περί «εξωτικού», πηγαίνει να δέσει μία λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς σε θαυματουργό τόπο και κομίζει στις εκκλησίες λαμπάδα κίτρινου κεριού, χυμένη με τα ίδια της τα χέρια και ίση με το ανάστημα της ασθενούς (6). Γι’ αυτό η μητέρα καλεί μέσα σ’ ένα μαγικό σκηνικό την ψυχή του πεθαμένου άντρα της να τους επισκεφτεί (12).
Πριν απ’ αυτό, η μητέρα καταφεύγει στις γητειές και στα “σαλαβάτια” των μαγισσών που αποτελούν τη μαγικοθρησκευτική θεραπευτική, όπου οι ασθένειες αντιμετωπίζονται με μαγικές πράξεις. Οι πράξεις αυτές τοποθετούνται στο πλαίσιο μιας γενικότερης θεωρίας της ασθένειας (αιτιολογία και αντιμετώπιση), η οποία στις παραδοσιακές κοινωνίες, συνδέεται με κατηγορίες γεγονότων φυσικών ή υπερφυσικών τα οποία σύμφωνα με τη λαϊκή αιτιολογία είναι υπεύθυνα για την εμφάνισή της και απαιτούν την ανάλογη θεραπευτική αντιμετώπιση. Σύμφωνα με τον Κ. Χρυσάνθη η λαϊκή ιατρική διακρίνεται σε φαρμακευτική, μαγική και φυσική (χειροπρακτική). Ο ίδιος μελετητής εντάσσει τη χρήση φυτών/βοτάνων στο φαρμακευτικό τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών διακρίνοντάς τον, έτσι, από τη μαγική ιατρική που έχει ως βάση την πίστη στην ύπαρξη υπερφυσικών όντων και περιλαμβάνει μαγικά υλικά, σύνεργα, πράξεις, γλωσσικά συνθέματα.
Ο C. Hughes αναφέρει πέντε κατηγορίες καταστάσεων ή γεγονότων που είναι υπεύθυνες για την ασθένεια: μαγεία, παραβίαση ταμπού, διείσδυση πνευμάτων που προκαλούν ασθένεια, απώλεια της ψυχής, διείσδυση μολυσμένων αντικειμένων. Οι θεραπευτικές πρακτικές που εφαρμόζονται σχετίζονται άμεσα με τις εμπειρικές και μεταφυσικές θεωρίες της πρόκλησής της. Η Ε. Φραγκάκι αναλύει το θέμα ως εξής: «Για τα πάθη που προέρχονται από αμμάτι, από γλωσσοφαγιά, από τα κακά πνεύματα, εφαρμόζεται η αγαθοποιός μαγεία (επωδές, ξόρκια) και τ’ αγιωτικά (διαβαστικά του παπά, κάπνισμα, ράντισμα με αγιάσματα), για τα υπόλοιπα εφαρμόζεται η δια βοτάνων» .
Στο διήγημα, η μητέρα αρχικά χρησιμοποιεί την φαρμακευτική ιατρική, πριν πεισθεί για την υπερφυσική προέλευση της ασθένειας της κόρης της. Ο κουρέας της συνοικίας, ο αυτόκλητος «γιατρός» του
χωριού πληρώνεται αδρά για τις συνταγές του καθώς και οι γριές με τα θαυματουργά βοτάνια τους:

Kάποιος είχεν άλλοτε παρομοίαν ασθένειαν, έτρεχε να τον ερωτήσV, πως εθεραπεύθη.  Κάπου μία γραία κρύπτει βότανα θαυμασίας ιατρικής δυνάμεως, έσπευδε να τα εξαγοράσV.
[…]
Ο χονδρός της συνοικίας κουρεύς, αυτός μας επεσκέπτετο αυτόκλητος και δικαιωματικώς. Ήτον ο μόνος επίσημος ιατρός εν τV περιφερείv μας.
[…]
Η μήτηρ μου, αν και έπαυσε πλέον να μεταχειρίζεται τα ιατρικά του, εν τούτοις τον επλήρωνε τακτικά και αγογγύστως. Τούτο μεν, διά να μην τον δυσαρεστήσV, τούτο δε, διότι πολύ συχνά διϊσχυρίζετο παρηγορών αυτήν, ότι η πορεία της ασθενείας είναι καλή, και ακριβώς τοιαύτη, οποίαν εδικαιούτο να την περιμένV η επιστήμη από τας συνταγάς του. (4-5).

Τελικά, διαπιστώνουμε, ότι η μητέρα, μέσα στο πλαίσιο του παραδοσιακού πολιτισμού, επιχειρεί μια επιστράτευση όλων των διαθέσιμων συστημάτων, τα οποία κατανέμονται σε μια ενισχυτική - συμπληρωματική σχέση. Η σχέση αυτή μεταξύ των φυσικών/εμπειρικών και μαγικοθρησκευτικών φαρμακευτικών μέσων διαπιστώνεται από τους λαογράφους στα χειρόγραφα (ειδικά βιβλία που περιείχαν ιατρομαγικές συνταγές που περιελάμβαναν αμιγείς συνταγές από βότανα με συχνό συμπλήρωμα από ξόρκια) και τις προφορικές μαρτυρίες. Συχνά, πριν ή μετά ή και ταυτόχρονα με τη χρήση μαγικών μέσων (αντικειμένων, κινήσεων, λόγων), αναφέρεται η χρήση φυτικών φαρμακευτικών παρασκευασμάτων, χάρη στα οποία επιτυγχάνεται ─αν και όταν επιτυγχάνεται─ η θεραπεία των ασθενειών.
Η μητέρα, αφού χρησιμοποιεί κάθε προσφερόμενο μέσο για να θεραπεύσει την Αννιώ, καλεί, ως ύστατη προσπάθεια, την ψυχή του πεθαμένου άντρα της σε βοήθεια: «Έλα, παρακάλεσέ τον και συ να έλθV να γιατρέψV το Αννιώ μας» (12). Η μάνα, εδώ, παίρνει τη θέση του διαμεσολαβητή-μάγου και ελπίζει ότι θα ανατρέψει το ήδη προδιαγραμμένο τέλος της Αννιώς. Σύμφωνα με τον C. Lévi-Strauss, o οποίος ασχολείται με τη φύση της μαγικής κοσμοθεωρίας, οι μαγικές πράξεις εμφανίζονται ως προσθήκες της αντικειμενικής τάξης του σύμπαντος και παρουσιάζουν την ίδια αναγκαιότητα με την αλληλουχία των φυσικών αιτιών, στην οποία αυτός που τις εκτελεί, πιστεύει απλά ότι εισάγει συμπληρωματικούς κρίκους μέσω των τελετουργιών του . Κάθε φορά που στέφεται με επιτυχία η μαγική επικοινωνιακή πράξη με τον πεθαμένο άντρα της, η μητέρα απολαμβάνει «μεγάλη μυστική ευδαιμονία»:

Και ενθυμήθην, ότι οσάκις έκαμνε τούτο η μήτηρ μας, ήτο καθ’ όλην εκείνην την ημέραν ζωηρά και περιχαρής, ως εάν είχεν απολαύσει μεγάλην τινά πλήν μυστικήν ευδαιμονίαν. (12).

Πολλοί ερευνητές των μαγικών πράξεων εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στην ψυχοθεραπευτική επίδραση της μαγείας. Έχει υποστηριχθεί ότι το μήνυμα της μαγικής επικοινωνιακής πράξης σηματοδοτεί τη δυνατότητα παροχής βοήθειας σε μια διαφορετικά ανεπίλυτη κατάσταση. Η πίστη στις θεραπευτικές ιδιότητες του μάγου (ως διαμεσολαβητή μιας υπερφυσικής οντότητας, βλ. παραπάνω animism) μπορεί να είναι εξαιρετικά ευεργετική για τον ασθενή, καθώς του παρέχει μια ψυχολογική ενίσχυση για την αντιμετώπιση της ασθένειας. H χρήση αυτών των θεραπευτικών συστημάτων βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί αυτόματα να επηρεάσει και το άλλο.
Ωστόσο, η επικοινωνιακή διαδικασία που ακολουθείται στις μαγικές πράξεις και γενικότερα στα μαγικοθρησκευτικά φαινόμενα, έχει τη δική της λογική που μπορεί να κατανοηθεί μόνο όταν εντάξουμε τις πράξεις αυτές στο σύστημα το οποίο τις επιτρέπει να παράγονται και να αναπαράγονται , δηλαδή στο μαγικοθρησκευτικό σύστημα του λαϊκού παραδοσιακού πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism, βλ. παραπάνω). Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις ασθενειών, οι μαγικοθρησκευτικές πρακτικές μπορούν να φέρουν
κάποιο φυσικό αποτέλεσμα, καθώς ενισχύουν την αυτοπεποίθηση των ατόμων που πιστεύουν στην αποτελεσματικότητά τους, αμβλύνουν την αγωνία και τα ατομικά άγχη και αποτελούν ένα μηχανισμό συντονισμού που προωθεί τη συνεργασία μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας σε καταστάσεις έντασης (homeostatic control) . Στο διήγημα, κατά τις πρώτες στιγμές της διαμονής της στην εκκλησία η Αννιώ αισθάνεται καλύτερα και όλοι οι εκκλησιαζόμενοι προσεύχονται για την ανάρρωσή της:

H ιερότης του τόπου, η θέα των εικόνων, η ευωδία του θυμιάματος επέδρασαν, φαίνεται ευνοϊκώς επί του μελαγχολικού της πνεύματος. Διότι, ευθύς μετά τας πρώτας στιγμάς, εζωήρευσε και ήρχισε να αστεΐζεται με ημάς. (7).
[…] ελκύουσα (η Αννιώ) τον οίκτον των εκκλησιαζομένων και προκαλούσα τας ευχάς αυτών υπέρ αναρρώσεώς της. (8).

Σ’ ένα άλλο σημείο του διηγήματος, στην εξομολόγηση της μητέρας προς το γιο της, διαπιστώνουμε ότι η μητέρα συνδέει τη σύλληψη της Αννιώς, του πολυπόθητου κοριτσιού μετά το αμάρτημα, με το συγχωροχάρτι που φέρνει η γιαγιά από τον Άγιο Τάφο:

Όταν επήγεν η γιαγιά σου στον Άγιοντάφο, έστειλα δώδεκα πουκάμισα και τρία Κωνσταντινάτα, για να βγάλV ένα σχωροχάρτι. Και, διες εσύ! Ίσα ίσα εκείνο το μήνα, που εγύρισεν η γιαγιά σου από τη Γερουσαλή με το σχωροχάρτι, εκείνο το μήνα εκακοψυχούσα την Αννιώ.
Κάθε λίγο και λιγάκι εφώναζα τη μανίτσα.  Έλα δα, κυρά, να διούμε κορίτσι είναι; Ναι, θυγατέρα, έλεγεν η μαμή. Κορίτσι. Δε βλέπεις; Δε σε χωρούν τα ρούχα σου!  Και να πια χαρά εγώ, σαν το άκουγα!
Σαν εγεννήθηκε το παιδί και βγήκεν αληθινά κορίτσι, τότε πια ήρθεν η καρδιά στον τόπο της. (24).

Και στις δυο περιπτώσεις (Αννιώ, μητέρα) επιβεβαιώνεται ότι η χρήση θεραπευτικών συστημάτων που εντάσσονται στον μαγικοθρησκευτικό
πολιτισμό, βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν
μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί να επηρεάσει και το άλλο. Βέβαια, είναι φανερό ότι σ’ αυτές τις θεραπευτικές πρακτικές η δυνατότητα ανάρρωσης παρουσιάζει ποικιλία που έχει σχέση με το είδος της ασθένειας. Η δυνατότητα αυτή είναι μεγαλύτερη σε περιπτώσεις ασθενειών ψυχοσωματικού χαρακτήρα και μικρότερη σε περιπτώσεις μιας καθαρά φυσικής πάθησης. Η Αννιώ, άσχετα από την πρόσκαιρη βελτίωση που επιφέρει η θρησκευτική τελετουργία, είναι καταδικασμένη εξαιτίας της φυσικής της πάθησης. Ενώ, στην περίπτωση της μητέρας παρατηρούμε ότι το συγχωροχάρτι επιδρά θεραπευτικά πάνω της και συλλαμβάνει το κορίτσι που τόσο επιθυμεί, αφού η αρχική αδυναμία εντάσσεται στον ψυχοσωματικό χαρακτήρα της «ασθένειάς» της. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την επαναλαμβανόμενη ευδαιμονία που αισθάνεται κάθε φορά που έρχεται σε επαφή με τον πεθαμένο άντρα της. Άλλωστε, ψυχοθεραπευτικό αποτέλεσμα (έστω πρόσκαιρο) επιφέρει και η εξομολόγηση του «αμαρτήματος» στον Πατριάρχη:

[…] Η μήτηρ μου απεχαιρέτησε τον γεραρόν Ποιμενάρχην μετ’ ειλικρινούς ευγνωμοσύνης και εξήλθε των Πατριαρχείων τόσον ευχαριστημένη, τόσον ελαφρά, ως εάν ήρθη από της καρδίας αυτής μία μεγάλη μυλόπετρα. (26).

Ας σημειωθεί, τέλος, ότι ο Βιζυηνός δεν είναι μόνο ένας διανοούμενος που παρατηρεί τα σχετικά φαινόμενα από τη σκοπιά του ορθολογισμού, αλλά και ένας αποδέκτης, λόγω βιωμάτων, των διεργασιών που επιβάλλουν συμβολικοί κώδικες συστημάτων που στέκουν πάνω από τον κόσμο της φαινομενικότητας και που υπάρχουν πριν και μετά από κάθε ατομική πείρα  και γι’ αυτό πανίσχυρα ως προς τη δυναμική της εγγραφής τους στην ψυχική σφαίρα του ανθρώπου. Ίσως, τελικά, το διήγημα δεν είναι μόνο ένα μόρφωμα των ενδοψυχικών συγκρούσεων του συγγραφέα που έχουν τη ρίζα τους στη θεμελιακή σχέση μάνας-γιου, όπως υποστηρίξαμε παραπάνω, αλλά και αυτών που ανάγονται στις θρησκευτικές και μαγικές καταγραφές που επιβάλλονται στην παιδική ψυχή (σκηνή της εκκλησίας, μαγική επικοινωνία μητέρας-νεκρού πατέρα).
Το ομολογουμένως το λόγω ζην ισοδυναμεί με το ομολογουμένως τη φύσει ζην
ΖΑΝΕΚΑ ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ
Μέλος
Μέλος
 
Δημοσ.: 51
Ἐγγραφή: Τετ 07/05/2008 00:40
Τοποθεσία: ΧΡΥΣΗ ΑΚΤΗ

ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

Δημοσίευσηἀπό ΖΑΝΕΚΑ ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ » Τρί 22/11/2011 00:43

«ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ» ΤΟΥ Γ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ: ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ

Ο μαγικοθρησκευτικός λόγος είναι κατά βάση φιλοσοφικός λόγος, καθώς χαρίζει έναν ορίζοντα στα «βιώματα» των δρώντων προσώπων, πλάθοντας τις παραστάσεις τους με υλικό πραγματικές ή φανταστικές σχέσεις και ενσωματώνοντάς τις στον χαρακτηριστικό τρόπο του σκέπτεσθαι και στην δομή της σκέψης μιας συγκεκριμένης εποχής και ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συνόλου. Πρόκειται για μια εθνογραφική προσέγγιση που προσπαθεί να περιγράψει ένα μέρος της συλλογικής ιδεολογίας που συνέχει την κλειστή κοινωνία του θρακικού χωριού στα τέλη του 19ου αιώνα. Στο «Aμάρτημα της μητρός μου», ο άνθρωπος είναι περισσότερο ή λιγότερο ταυτισμένος με τη συλλογική ψυχή, και κατά συνέπεια υφίσταται βαθύτατες μεταλλαγές στο πεδίο της ψυχικής του δραστηριότητας (στη συνείδηση και στο ασυνείδητο) από τη λειτουργική δράση συλλογικών συμβολικών κωδίκων πιο συγκεκριμένα, του θρησκευτικού και του μαγικού.
Στο διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης της μητέρας, με στόχο την αποθεραπεία της κόρης της. Γενικότερα, οι εθνογράφοι συμφωνούν ότι στα πρώιμα στάδια της εξέλιξης του ανθρώπου η θρησκεία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί από τη μαγεία, εφόσον και τα δύο συστήματα αποτελούν συμβολικούς τρόπους δράσης που έχουν ως στόχο την επίλυση καταστάσεων συναισθηματικής έντασης. Στο άρθρο μας θα προσπαθήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τη σκέψη του παραδοσιακού ανθρώπου της Θράκης του 19ου αιώνα, όπως αυτή οικοδομείται μέσα στο «μαγικοθρησκευτικό» πολιτισμό της κλειστής κοινότητας του χωριού. Ο R. R. Marret εισηγείται για πρώτη φορά το μεικτό όρο «μαγικοθρησκευτικός» (magicoreligious) για να περιγράψει τα σχετικά φαινόμενα . Στο ίδιο πλαίσιο κινούνται και οι απόψεις ενός άλλου μελετητή πάνω στο ίδιο θέμα, του A. E. Crawly, o οποίος υποστηρίζει την αδυναμία διάκρισης μαγείας και θρησκείας, καθώς και τα δυο φαινόμενα προκύπτουν από το φόβο καταστάσεων ενός παντοδύναμου αγνώστου . Σύμφωνα, επίσης, με τον W. Wundt στην Ψυχολογία των λαών, η μαγεία βασίζεται στο φόβο της φύσης η οποία θεωρείται ως μια εχθρική δύναμη την οποία μπορεί κανείς να την αντιμετωπίσει αποτελεσματικά καταφεύγοντας στη μαγεία . Ας σημειωθεί ότι ο Βιζυηνός, υπήρξε, κατά τα χρόνια της φοίτησής του στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, μαθητής του W. Wundt (1832-1920) , ιδρυτή του πρώτου εργαστηρίου Πειραματικής Ψυχολογίας το 1879. O Wundt ήταν από τους πρώτους ψυχολόγους που ασχολήθηκαν με τη λαϊκή ψυχολογία.
Οι εκφραστές των νέων προσεγγίσεων (Marcel Mauss, Emile Durkheim, Lucien Lévy Bruhl, 20ος αι.) χρησιμοποιούν για την ερμηνεία της μαγείας κυρίως κοινωνιολογικούς όρους και όχι ψυχολογικούς . Ο E. Durkheim εξετάζει τις τελεστικές πράξεις ως καθαρά κοινωνικά φαινόμενα δίνοντας προτεραιότητα στην έννοια του κοινωνικού τους χαρακτήρα . Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και ο M. Mauss ο οποίος υποστηρίζει ότι η μαγεία αποτελεί ένα συνολικό κοινωνικό γεγονός . Και αυτό γιατί όλες οι τελεστικές πράξεις, θρησκευτικές και μαγικές, στηρίζονται στην έννοια του «ιερού» η οποία είναι αποτέλεσμα συλλογικής δραστηριότητας της κάθε κοινωνίας.
Ο ίδιος ερευνητής, επίσης, σε συνεργασία με τον Ε. Humbert επιχειρεί τη διαμόρφωση μιας γενικής θεωρίας της μαγείας (Esquisse d’ une théorie général de la magie, 1903). Στη μελέτη αυτή διατυπώνεται η άποψη ότι οι μαγικές πράξεις διαφοροποιούνται από τις θρησκευτικές με βάση το γεγονός ότι οι μαγικές είναι ιδιωτικές, απόκρυφες, μυστηριακές, τείνουν στο απαγορευμένο και δεν συμπεριλαμβάνονται στην οργανωμένη λατρεία . Πράγματι στο διήγημα, η μητέρα αρχικά αντιστέκεται στις «προτεινόμενες γητειές, φοβούμενη μη αμαρτήσV» και καλεί τον ιερέα να διαβάσει στην ασθενή «τους εξορκισμούς του κακού» (5). Αλλά αργότερα επιδίδεται σε κάθε λογής μαγικές πράξεις: «H μητρική στοργή ενίκησε το φόβο της αμαρτίας. Η θρησκεία έπρεπε να συμβιβασθÇ με την δεισιδαιμονίαν» (5). Όπως διαπιστώνει ο Μ. Μερακλής: «Αυτή η εναλλασσόμενη προσφυγή στη μαγεία και τη θρησκεία σε ώρες κρίσιμες είναι, μπορούμε να πούμε, τυπική στη ζωή της παραδοσιακής κοινότητας» . Ακόμη, σύμφωνα με τον B. Malinowski, η μαγεία αναφέρεται σε ειδικές και συγκεκριμένες ανάγκες του ανθρώπου, ενώ η θρησκεία σε βασικά ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η μητέρα καταφεύγει στη μαγεία μόνο για να καλύψει ειδικές ανάγκες, πρακτικές ή ψυχικές (θεραπεία της κόρης, επικοινωνία με το νεκρό σύζυγο), ενώ η θρησκεία αποτελεί το μόνο καταφύγιό της για την επίλυση του υπαρξιακού της δράματος (εξομολόγηση στον Πατριάρχη). Μελετώντας τη λειτουργία της μαγείας ο B. Malinowski υποστηρίζει ότι η μαγεία θεωρείται ως ένα ψυχολογικό μέσο που βοηθά τον πρωτόγονο άνθρωπο να αντιμετωπίσει τις πρακτικές δυσκολίες, τις οποίες είναι αδύνατο να αντιμετωπίσει με τις τεχνικές γνώσεις που διαθέτει .
Η διαπλοκή μαγείας και θρησκείας είναι χαρακτηριστική στο διήγημα:

Πλησίον εις τον σταυρόν, επί του στήθους της Αννιώς, εκρέμασεν (η μητέρα) εν “χαμαγλί”, με μυστηριώδεις αραβικάς λέξεις. Τα αγιάσματα διεδέχθησαν αι γοητείαι, και μετά τα ευχολόγια των ιερέων ήλθον τα “σαλαβάτια” των μαγισσών. (5).

Το “χαμαγλί” είναι ένα φυλακτό ανάλογο του σταυρού. Οι γητειές (επωδές, ξόρκια) είναι ανάλογες των αγιασμάτων. Και τα “σαλαβάτια” [salâvat: πληθ. του salât: (= προσευχή), λ. αραβικής προέλευσης] των μαγισσών είναι ανάλογα με τα ευχολόγια των ιερέων. Στην ουσία, λοιπόν, πρόκειται για τη μεταφορά στοιχείων από ένα ενεργειακά φορτισμένο σύστημα δύναμης, το θρησκευτικό σ’ ένα άλλο, το μαγικό, για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της πράξης. Η μεταφορά ονομάτων, φρασεολογίας και συμβόλων από το επίσημο τελετουργικό εκκλησιαστικό πλαίσιο σ’ ένα άλλο, που το θεωρούμε μαγικό, αποτελεί χαρακτηριστικό της παραδοσιακής κοινότητας για την επίλυση προβλημάτων σε περιπτώσεις αυξημένης έντασης. Αυτή η διαπλοκή πρέπει να τοποθετηθεί στο γενικότερο πλαίσιο των σχέσεων του μαγικού και του θρησκευτικού στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό. Ακόμη στις γητειές παρατηρείται η μεταφορά αυτούσιων λόγιων στοιχείων, φαινόμενο που έχει σχέση με τη λειτουργική διάστασή τους. Όπως αναφέρει σύγχρονος μελετητής πάνω στο θέμα, ο J. Goody, «κανένα είδος προφορικής μορφής δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστο από την παρουσία της γραπτής επικοινωνίας, ειδικά, όταν η τελευταία συνδέεται με καταστάσεις υψηλού κύρους» και έχει ειδική σχέση, όπως αυτή του αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος. Η αποτελεσματικότητα των στοιχείων αυτών βασίζεται στο ότι ανακαλούν ένα πλαίσιο πολύ ευρύτερο από ότι το ίδιο το κείμενο, καθώς και τη δύναμη του
συστήματος στο οποίο ανήκουν και το οποίο εκπροσωπούν (implicative weight) . Η μεταφορά στοιχείων από το ένα σύστημα στο άλλο είναι φανερή στο διήγημα και στο παρακάτω απόσπασμα:

Πότε επήγαινε (η μητέρα) να δέσV μίαν λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς επί θαυματουργού τινος τόπου, με την ελπίδα, ότι θα δεθÇ και το κακόν μακράν της πασχούσης, πότε μετέβαινεν εις τας πλησιοχώρους εκκλησίας, των οποίων κατά τύχην ετελείτο η μνήμη, κομίζουσα λαμπάδα κιτρίνου κηρού, χυμένην ιδίοις αυτής χερσί, και ίσην ακριβώς προς της ασθενούς το ανάστημα. (6).

Ας σημειωθεί, τέλος, για το ίδιο θέμα (της στενής σχέσης μαγείας και θρησκείας στον παραδοσιακό πολιτισμό) ότι σημαντική επίδραση στο σχηματισμό των επωδών ασκεί η παράδοση της λόγιας δαιμονολογικής μαγείας (χειρόγραφα Σολομωνικής, εξορκισμοί) η οποία μεταφέρεται στον παραδοσιακό πολιτισμό μέσω της χειρόγραφης παράδοσης. Η εκκλησία, παρόλο που αντιτίθεται σ’ αυτό το είδος κειμένων, είναι η ίδια, που, όπως προκύπτει από τις εθνογραφικές πληροφορίες, τα συντηρεί και τα μεταδίδει. Παρά τις απαγορεύσεις, οι ιερείς καταφεύγουν στη λεκτική μαγεία («o ιερεύς ανέγνωσεν επί της ασθενούς τους εξορκισμούς του κακού», 5) και συχνά διαπιστώνεται ότι έχουν στην κατοχή τους ιατρικά χειρόγραφα μαγικοφυσικού περιεχομένου. Στις περιπτώσεις αυτές, που δεν είναι καθόλου σπάνιες, «τις επωδές εκφωνούσαν και οι παπάδες, αναλαμβάνοντας έτσι το ρόλο κι ενός μάγου ιερέα» . Χαρακτηριστικοί είναι, επίσης, οι στίχοι του Βαλαωρίτη από το δεύτερο άσμα του «Φωτεινού» (1874):

Ήρθε στην Κόκκινη Εκκλησιά,…
ένας σοφός καλόγερος…
κι έμειν’ εκεί κι ασκήτευε. Τον έκραζαν Νικήτα.
Ήξερε γράμματα πολλά κι εγιάτρευε του κόσμου
με ξόρκια και με βότανα, τα χίλια μύρια πάθη:
το ρίμα, το κακό σπυρί, τη φάγουσα, το λέφα.

Στο διήγημα, θα μπορούσαμε να εντάξουμε στην επίσημη θρησκευτική δαιμονολογική μαγεία τo παρακάτω απόσπασμα:

Σαράντα ημερονύκτια (διαμονής στην εκκλησία). Διότι μέχρι τοσούτου ειμπορεί να αντισταθÇ η τρομερά ισχυρογνωμοσύνη των δαιμονίων εις τον αόρατον πόλεμον μεταξύ αυτών και της θείας χάριτος.
Μετά την διορίαν ταύτην το κακόν ηττάται και υποχωρεί κατVσχυμένον. Και δεν λείπουσι διηγήσεις, καθ’ ας οι πάσχοντες αισθάνονται εν τJ οργανισμó των τους τρομερούς σφαδασμούς της τελευταίας μάχης, και βλέπουσι τον εχθρόν αυτών φεύγοντα εν παραδόξJ σχήματι, προ πάντων, καθ’ ην στιγμήν διαβαίνουσι τα Άγια, ή εκφωνείται το «Μετά φόβου».
Ευτυχείς αυτοί, εάν έχωσι τότε αρκετάς δυνάμεις ν’ ανθέξωσιν εις τους κλονισμούς του αγώνος. Οι αδύνατοι συντρίβονται υπό το μέγεθος του εν αυτοίς τελουμένου θαύματος. Αλλά δεν μετανοούσι διά τούτο. Διότι αν χάνουν την ζωήν, τοÙλάχιστον κερδαίνουν το πολυτιμότερον. Σώζουν την ψυχήν των. (6-7).

Οι λαογράφοι διαπιστώνουν ότι τα κείμενα τα οποία τελούνται αποκλειστικά από τους εκπροσώπους του επίσημα αναγνωρισμένου θρησκευτικού συστήματος για την πάταξη των δαιμόνων είναι λειτουργικά ισοδύναμα με αυτά των επωδών. Ο κλήρος, ως φορέας της λόγιας παράδοσης στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό έπαιξε σημαντικό ρόλο στη σύνθεση και τη μετάδοση πολλών επωδών. Τα ίχνη αυτής της σχέσης, τα οποία είναι ευδιάκριτα στα στερεότυπα πλαισιωτικά στοιχεία θρησκευτικού περιεχομένου, καθώς και στις επωδές που διατάζεται το κακό να υποχωρήσει με την επίκληση του ονόματος θεοτήτων του χριστιανικού συστήματος, αποκαλύπτουν την επίδραση των εκκλησιαστικών προσευχών, τροπαρίων, εξορκισμών και ευχών στη σύνθεση των επωδών.
Ο Lucien Lévy-Bruhl εξετάζοντας τον τρόπο σκέψης που συνδέεται με την πίστη στη μαγεία υποστηρίζει ότι το περιεχόμενο της σκέψης αυτής καθορίζεται από κοινωνικούς παράγοντες. Διαπιστώνει, έτσι, ότι η πρωτόγονη σκέψη δεν είναι παράλογη, αλλά έχει τη δική της λογική που βασίζεται στο νόμο της συμμετοχής (law of participation), σύμφωνα με τον οποίο το άτομο και ο κόσμος βρίσκονται σε μια αξεδιάλυτη, μυστική ενότητα (mystic unity). Ο
προεπιστημονικός, μυστικός ή προλογικός αυτός τρόπος σκέψης, είναι χαρακτηριστικό των πρωτόγoνων κοινωνιών οι οποίες χρησιμοποιούν το υπερφυσικό για να εξηγήσουν τα απροσδόκητα και μη ομαλά γεγονότα. Η άποψη του Lévy-Bruhl είναι αρκετά διαφωτιστική για τον σημερινό αναγνώστη που θα προσπαθήσει να κατανοήσει το πώς και το γιατί οι κάτοικοι του θρακικού χωριού του 19ου αιώνα αποδίδουν την αρρώστια της Αννιώς σε «υπερφυσικές αιτίες», χαρακτηρίζοντας την ως «εξωτικόν»:

Πάσα νόσος, άγνωστος εις τον λαόν, δια να θεωρηθÇ ως φυσικόν πάθος, πρέπει, ή να υποχωρήσV εις τας στοιχειώδεις ιατρικάς του τόπου γνώσεις, ή να επιφέρV εντός ολίγου τον θάνατον. Ευθύς ως παραταθÇ και χρονίσV, αποδίδεται εις υπερφυσικάς αιτίας, και χαρακτηρίζεται ως “εξωτικόν”.
Ο ασθενής εκάθησεν εις άσχημον τόπον. Επέρασε νύκτα τον ποταμόν, καθ’ ην στιγμήν αι Νηρηΐδες ετέλουν αόρατοι τα όργιά των. Εδιασκέλισε μαύρον γάτον, ο οποίος ήτο κυρίως “ο έξω από εδώ” μεταμορφωμένος. (5).

Το παραπάνω σχόλιο του αφηγητή ανήκει στο χώρο του μαγικοθρησκευτικού συστήματος του λαϊκού παραδοσιακού πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism). To σύστημα αυτό κυριαρχείται από την πίστη στην ύπαρξη όντων που δεν ανήκουν στο χώρο του ορατού και τα οποία θεωρείται ότι επηρεάζουν κάθε δραστηριότητα του ανθρώπου . Τα όντα αυτά ανήκουν είτε στο χώρο του μη ιερού, όπως δαίμονες, στοιχειά, ξωτικά, κλπ., που είναι υπεύθυνα για την πρόκληση ασθενειών, είτε στο χώρο του ιερού, θεότητες, άγιοι, ψυχές αγαπημένων προσώπων, που μπορούν να συνεισφέρουν στην επίλυση των κρίσιμων καταστάσεων, που συνήθως συμβαίνουν με την επίδραση των όντων της πρώτης κατηγορίας. Γι’ αυτό στο διήγημα, η μητέρα, μετά τη διάγνωση της κοινότητας περί «εξωτικού», πηγαίνει να δέσει μία λωρίδα από το φόρεμα της Αννιώς σε θαυματουργό τόπο και κομίζει στις εκκλησίες λαμπάδα κίτρινου κεριού, χυμένη με τα ίδια της τα χέρια και ίση με το ανάστημα της ασθενούς (6). Γι’ αυτό η μητέρα καλεί μέσα σ’ ένα μαγικό σκηνικό την ψυχή του πεθαμένου άντρα της να τους επισκεφτεί (12).
Πριν απ’ αυτό, η μητέρα καταφεύγει στις γητειές και στα “σαλαβάτια” των μαγισσών που αποτελούν τη μαγικοθρησκευτική θεραπευτική, όπου οι ασθένειες αντιμετωπίζονται με μαγικές πράξεις. Οι πράξεις αυτές τοποθετούνται στο πλαίσιο μιας γενικότερης θεωρίας της ασθένειας (αιτιολογία και αντιμετώπιση), η οποία στις παραδοσιακές κοινωνίες, συνδέεται με κατηγορίες γεγονότων φυσικών ή υπερφυσικών τα οποία σύμφωνα με τη λαϊκή αιτιολογία είναι υπεύθυνα για την εμφάνισή της και απαιτούν την ανάλογη θεραπευτική αντιμετώπιση. Σύμφωνα με τον Κ. Χρυσάνθη η λαϊκή ιατρική διακρίνεται σε φαρμακευτική, μαγική και φυσική (χειροπρακτική). Ο ίδιος μελετητής εντάσσει τη χρήση φυτών/βοτάνων στο φαρμακευτικό τρόπο αντιμετώπισης των ασθενειών διακρίνοντάς τον, έτσι, από τη μαγική ιατρική που έχει ως βάση την πίστη στην ύπαρξη υπερφυσικών όντων και περιλαμβάνει μαγικά υλικά, σύνεργα, πράξεις, γλωσσικά συνθέματα.
Ο C. Hughes αναφέρει πέντε κατηγορίες καταστάσεων ή γεγονότων που είναι υπεύθυνες για την ασθένεια: μαγεία, παραβίαση ταμπού, διείσδυση πνευμάτων που προκαλούν ασθένεια, απώλεια της ψυχής, διείσδυση μολυσμένων αντικειμένων. Οι θεραπευτικές πρακτικές που εφαρμόζονται σχετίζονται άμεσα με τις εμπειρικές και μεταφυσικές θεωρίες της πρόκλησής της. Η Ε. Φραγκάκι αναλύει το θέμα ως εξής: «Για τα πάθη που προέρχονται από αμμάτι, από γλωσσοφαγιά, από τα κακά πνεύματα, εφαρμόζεται η αγαθοποιός μαγεία (επωδές, ξόρκια) και τ’ αγιωτικά (διαβαστικά του παπά, κάπνισμα, ράντισμα με αγιάσματα), για τα υπόλοιπα εφαρμόζεται η δια βοτάνων» .
Στο διήγημα, η μητέρα αρχικά χρησιμοποιεί την φαρμακευτική ιατρική, πριν πεισθεί για την υπερφυσική προέλευση της ασθένειας της κόρης της. Ο κουρέας της συνοικίας, ο αυτόκλητος «γιατρός» του
χωριού πληρώνεται αδρά για τις συνταγές του καθώς και οι γριές με τα θαυματουργά βοτάνια τους:

Kάποιος είχεν άλλοτε παρομοίαν ασθένειαν, έτρεχε να τον ερωτήσV, πως εθεραπεύθη.  Κάπου μία γραία κρύπτει βότανα θαυμασίας ιατρικής δυνάμεως, έσπευδε να τα εξαγοράσV.
[…]
Ο χονδρός της συνοικίας κουρεύς, αυτός μας επεσκέπτετο αυτόκλητος και δικαιωματικώς. Ήτον ο μόνος επίσημος ιατρός εν τV περιφερείv μας.
[…]
Η μήτηρ μου, αν και έπαυσε πλέον να μεταχειρίζεται τα ιατρικά του, εν τούτοις τον επλήρωνε τακτικά και αγογγύστως. Τούτο μεν, διά να μην τον δυσαρεστήσV, τούτο δε, διότι πολύ συχνά διϊσχυρίζετο παρηγορών αυτήν, ότι η πορεία της ασθενείας είναι καλή, και ακριβώς τοιαύτη, οποίαν εδικαιούτο να την περιμένV η επιστήμη από τας συνταγάς του. (4-5).

Τελικά, διαπιστώνουμε, ότι η μητέρα, μέσα στο πλαίσιο του παραδοσιακού πολιτισμού, επιχειρεί μια επιστράτευση όλων των διαθέσιμων συστημάτων, τα οποία κατανέμονται σε μια ενισχυτική - συμπληρωματική σχέση. Η σχέση αυτή μεταξύ των φυσικών/εμπειρικών και μαγικοθρησκευτικών φαρμακευτικών μέσων διαπιστώνεται από τους λαογράφους στα χειρόγραφα (ειδικά βιβλία που περιείχαν ιατρομαγικές συνταγές που περιελάμβαναν αμιγείς συνταγές από βότανα με συχνό συμπλήρωμα από ξόρκια) και τις προφορικές μαρτυρίες. Συχνά, πριν ή μετά ή και ταυτόχρονα με τη χρήση μαγικών μέσων (αντικειμένων, κινήσεων, λόγων), αναφέρεται η χρήση φυτικών φαρμακευτικών παρασκευασμάτων, χάρη στα οποία επιτυγχάνεται ─αν και όταν επιτυγχάνεται─ η θεραπεία των ασθενειών.
Η μητέρα, αφού χρησιμοποιεί κάθε προσφερόμενο μέσο για να θεραπεύσει την Αννιώ, καλεί, ως ύστατη προσπάθεια, την ψυχή του πεθαμένου άντρα της σε βοήθεια: «Έλα, παρακάλεσέ τον και συ να έλθV να γιατρέψV το Αννιώ μας» (12). Η μάνα, εδώ, παίρνει τη θέση του διαμεσολαβητή-μάγου και ελπίζει ότι θα ανατρέψει το ήδη προδιαγραμμένο τέλος της Αννιώς. Σύμφωνα με τον C. Lévi-Strauss, o οποίος ασχολείται με τη φύση της μαγικής κοσμοθεωρίας, οι μαγικές πράξεις εμφανίζονται ως προσθήκες της αντικειμενικής τάξης του σύμπαντος και παρουσιάζουν την ίδια αναγκαιότητα με την αλληλουχία των φυσικών αιτιών, στην οποία αυτός που τις εκτελεί, πιστεύει απλά ότι εισάγει συμπληρωματικούς κρίκους μέσω των τελετουργιών του . Κάθε φορά που στέφεται με επιτυχία η μαγική επικοινωνιακή πράξη με τον πεθαμένο άντρα της, η μητέρα απολαμβάνει «μεγάλη μυστική ευδαιμονία»:

Και ενθυμήθην, ότι οσάκις έκαμνε τούτο η μήτηρ μας, ήτο καθ’ όλην εκείνην την ημέραν ζωηρά και περιχαρής, ως εάν είχεν απολαύσει μεγάλην τινά πλήν μυστικήν ευδαιμονίαν. (12).

Πολλοί ερευνητές των μαγικών πράξεων εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στην ψυχοθεραπευτική επίδραση της μαγείας. Έχει υποστηριχθεί ότι το μήνυμα της μαγικής επικοινωνιακής πράξης σηματοδοτεί τη δυνατότητα παροχής βοήθειας σε μια διαφορετικά ανεπίλυτη κατάσταση. Η πίστη στις θεραπευτικές ιδιότητες του μάγου (ως διαμεσολαβητή μιας υπερφυσικής οντότητας, βλ. παραπάνω animism) μπορεί να είναι εξαιρετικά ευεργετική για τον ασθενή, καθώς του παρέχει μια ψυχολογική ενίσχυση για την αντιμετώπιση της ασθένειας. H χρήση αυτών των θεραπευτικών συστημάτων βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί αυτόματα να επηρεάσει και το άλλο.
Ωστόσο, η επικοινωνιακή διαδικασία που ακολουθείται στις μαγικές πράξεις και γενικότερα στα μαγικοθρησκευτικά φαινόμενα, έχει τη δική της λογική που μπορεί να κατανοηθεί μόνο όταν εντάξουμε τις πράξεις αυτές στο σύστημα το οποίο τις επιτρέπει να παράγονται και να αναπαράγονται , δηλαδή στο μαγικοθρησκευτικό σύστημα του λαϊκού παραδοσιακού πολιτισμού, όπου η πίστη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα των πνευμάτων παίζει σημαντικό ρόλο (animism, βλ. παραπάνω). Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις ασθενειών, οι μαγικοθρησκευτικές πρακτικές μπορούν να φέρουν
κάποιο φυσικό αποτέλεσμα, καθώς ενισχύουν την αυτοπεποίθηση των ατόμων που πιστεύουν στην αποτελεσματικότητά τους, αμβλύνουν την αγωνία και τα ατομικά άγχη και αποτελούν ένα μηχανισμό συντονισμού που προωθεί τη συνεργασία μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας σε καταστάσεις έντασης (homeostatic control) . Στο διήγημα, κατά τις πρώτες στιγμές της διαμονής της στην εκκλησία η Αννιώ αισθάνεται καλύτερα και όλοι οι εκκλησιαζόμενοι προσεύχονται για την ανάρρωσή της:

H ιερότης του τόπου, η θέα των εικόνων, η ευωδία του θυμιάματος επέδρασαν, φαίνεται ευνοϊκώς επί του μελαγχολικού της πνεύματος. Διότι, ευθύς μετά τας πρώτας στιγμάς, εζωήρευσε και ήρχισε να αστεΐζεται με ημάς. (7).
[…] ελκύουσα (η Αννιώ) τον οίκτον των εκκλησιαζομένων και προκαλούσα τας ευχάς αυτών υπέρ αναρρώσεώς της. (8).

Σ’ ένα άλλο σημείο του διηγήματος, στην εξομολόγηση της μητέρας προς το γιο της, διαπιστώνουμε ότι η μητέρα συνδέει τη σύλληψη της Αννιώς, του πολυπόθητου κοριτσιού μετά το αμάρτημα, με το συγχωροχάρτι που φέρνει η γιαγιά από τον Άγιο Τάφο:

Όταν επήγεν η γιαγιά σου στον Άγιοντάφο, έστειλα δώδεκα πουκάμισα και τρία Κωνσταντινάτα, για να βγάλV ένα σχωροχάρτι. Και, διες εσύ! Ίσα ίσα εκείνο το μήνα, που εγύρισεν η γιαγιά σου από τη Γερουσαλή με το σχωροχάρτι, εκείνο το μήνα εκακοψυχούσα την Αννιώ.
Κάθε λίγο και λιγάκι εφώναζα τη μανίτσα.  Έλα δα, κυρά, να διούμε κορίτσι είναι; Ναι, θυγατέρα, έλεγεν η μαμή. Κορίτσι. Δε βλέπεις; Δε σε χωρούν τα ρούχα σου!  Και να πια χαρά εγώ, σαν το άκουγα!
Σαν εγεννήθηκε το παιδί και βγήκεν αληθινά κορίτσι, τότε πια ήρθεν η καρδιά στον τόπο της. (24).

Και στις δυο περιπτώσεις (Αννιώ, μητέρα) επιβεβαιώνεται ότι η χρήση θεραπευτικών συστημάτων που εντάσσονται στον μαγικοθρησκευτικό
πολιτισμό, βασίζεται στην άποψη ότι το σώμα και ο νους αποτελούν
μια ενότητα, και ότι μια διαταραχή στο ένα επίπεδο μπορεί να επηρεάσει και το άλλο. Βέβαια, είναι φανερό ότι σ’ αυτές τις θεραπευτικές πρακτικές η δυνατότητα ανάρρωσης παρουσιάζει ποικιλία που έχει σχέση με το είδος της ασθένειας. Η δυνατότητα αυτή είναι μεγαλύτερη σε περιπτώσεις ασθενειών ψυχοσωματικού χαρακτήρα και μικρότερη σε περιπτώσεις μιας καθαρά φυσικής πάθησης. Η Αννιώ, άσχετα από την πρόσκαιρη βελτίωση που επιφέρει η θρησκευτική τελετουργία, είναι καταδικασμένη εξαιτίας της φυσικής της πάθησης. Ενώ, στην περίπτωση της μητέρας παρατηρούμε ότι το συγχωροχάρτι επιδρά θεραπευτικά πάνω της και συλλαμβάνει το κορίτσι που τόσο επιθυμεί, αφού η αρχική αδυναμία εντάσσεται στον ψυχοσωματικό χαρακτήρα της «ασθένειάς» της. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την επαναλαμβανόμενη ευδαιμονία που αισθάνεται κάθε φορά που έρχεται σε επαφή με τον πεθαμένο άντρα της. Άλλωστε, ψυχοθεραπευτικό αποτέλεσμα (έστω πρόσκαιρο) επιφέρει και η εξομολόγηση του «αμαρτήματος» στον Πατριάρχη:

[…] Η μήτηρ μου απεχαιρέτησε τον γεραρόν Ποιμενάρχην μετ’ ειλικρινούς ευγνωμοσύνης και εξήλθε των Πατριαρχείων τόσον ευχαριστημένη, τόσον ελαφρά, ως εάν ήρθη από της καρδίας αυτής μία μεγάλη μυλόπετρα. (26).

Ας σημειωθεί, τέλος, ότι ο Βιζυηνός δεν είναι μόνο ένας διανοούμενος που παρατηρεί τα σχετικά φαινόμενα από τη σκοπιά του ορθολογισμού, αλλά και ένας αποδέκτης, λόγω βιωμάτων, των διεργασιών που επιβάλλουν συμβολικοί κώδικες συστημάτων που στέκουν πάνω από τον κόσμο της φαινομενικότητας και που υπάρχουν πριν και μετά από κάθε ατομική πείρα  και γι’ αυτό πανίσχυρα ως προς τη δυναμική της εγγραφής τους στην ψυχική σφαίρα του ανθρώπου. Ίσως, τελικά, το διήγημα δεν είναι μόνο ένα μόρφωμα των ενδοψυχικών συγκρούσεων του συγγραφέα που έχουν τη ρίζα τους στη θεμελιακή σχέση μάνας-γιου, όπως υποστηρίξαμε παραπάνω, αλλά και αυτών που ανάγονται στις θρησκευτικές και μαγικές καταγραφές που επιβάλλονται στην παιδική ψυχή (σκηνή της εκκλησίας, μαγική επικοινωνία μητέρας-νεκρού πατέρα).

ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ ΖΑΝΕΚΑ
Το ομολογουμένως το λόγω ζην ισοδυναμεί με το ομολογουμένως τη φύσει ζην
ΖΑΝΕΚΑ ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ
Μέλος
Μέλος
 
Δημοσ.: 51
Ἐγγραφή: Τετ 07/05/2008 00:40
Τοποθεσία: ΧΡΥΣΗ ΑΚΤΗ

ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Τετ 23/11/2011 19:37

Ευχαριστώ για την πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυσή σας στο έργο αυτό του Βιζυηνού περί της σχέσεως μαγείας και θρησκείας.Γενικώς οι παρατηρήσεις σας είναι πολύ εύστοχες και ελπίζω να σχολιάζετε συχνότερα για να χαιρόμαστε να διαβάζουμε.

Με εκτίμηση
Αμαλία Κατσούλα
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21


Ἐπιστροφὴ στην Λογοτεχνία



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση : Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 1 ἐπισκέπτης