Μωμόγεροι

Παραδόσεις, θρύλοι, ἤθη, ἔθιμα τοῦ τόπου μας

Μωμόγεροι

Δημοσίευσηἀπό ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ » Δευ 27/12/2010 23:10

Ανήμερα των Χριστουγέννων βγαίνουν φέτος οι Μωμόγεροι
24/12/2010

Ο Σύλλογος Ποντίων Ν. Ροδόπης «Η Τραπεζούντα» στέκοντας με σεβασμό και αγάπη απέναντι στην πολιτιστική παρακαταθήκη των προγόνων συνεχίζει την παράδοση του Λαϊκού δρωμένου «Μωμόγεροι» σε συνεργασία με τους κατοίκους του οικισμού των Ποντίων του Κομοτηνής το Σαββάτο 25 Δεκεμβρίου 2010 ανήμερα των Χριστουγέννων. Η εκδήλωση θα ξεκινήσει στις 11:00 το πρωί από τους δρόμους του Οικισμού και αφού ολοκληρωθούν οι επισκέψεις στα σπίτια και τις γειτονιές θα ακολουθήσει περιοδεία στους κεντρικούς δρόμους της Κομοτηνής.

Εἰκόνα

Η αυλαία θα πέσει στο γλέντι των «Μωμογέρων» που επιμελείται το τμήμα νεολαίας στο κοσμικό κέντρο Βράχος Νο2 το ίδιο βράδυ όπου θα ακολουθήσει ποντιακή μουσικοχορευτική βραδιά. Το γλέντι πλαισιώνουν οι καλλιτέχνες Πορφυρίδης Στάθης στη Λύρα και το τραγούδι, Σιαμίδης Γιώργος στο Αγγείο και το Χειλιαύρι, Κατηκαρίδης Ηρακλής στο Ζουρνά και το Κλαρίνο, Σαββίδης Κώστας στο αρμόνιο και Σακίδης Νίκος στα κρουστά.

Μωμόγερος θα γίνουμαι και με τα κωδωνόπα

Θα λάσκουμαι μεσανυχτί και γνεφίζω κορτσόπα.

(Θα γίνω Μωμόγερος και με τα κουδουνάκια

Θα τριγυρνώ μεσάνυχτα και θα ξυπνώ τα κοριτσάκια).

Αναφορικά με την εξέλιξη του δρωμένου κάνει μια ιστορική αναδρομή αλλά και ιστορική προσέγγιση μέσα από μαρτυρίες γραπτών αρχαίων κειμένων αλλά και ιστορικές πηγές ο Πρόεδρος του Συλλόγου Γιάννης Νικολαΐδης:

Οι Γιορτές του Μώμου ήταν οι πανάρχαιες λατρευτικές τελετές για τη γονιμότητα της γης και το καλό του χρόνου, που σήμερα μετεξελίχθηκαν σε ένα λαϊκό σατιρικό δρώμενο ψυχαγωγικής εκτόνωσης και κοινωνικού εξαγνισμού. Είναι το αρχαιότερο από τα λαϊκά παραδοσιακά δρώμενα που αναβιώνουν σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης. Οι “ασεβείς” γιορτές ριζώνουν στον Εύξεινο Πόντο και γίνονται λαϊκό θέατρο. Αντιστέκονται στις αδίστακτες εξουσίες. Μεταμορφώνονται. Αναβαπτίζονται στην ανεξάντλητη πηγή της λαϊκής παράδοσης

Εἰκόνα

Ο Μώμος ήταν αρχαϊκή θεότητα, γιος της Νύχτας κ αι του Ύπνου, η προσωποποίηση του σαρκασμού και της ειρωνείας μομφής και της κατηγορίας. Ασυγκράτητος, σκωπτικός και αθυρόστομος… Διαχέει τον εμπαιγμό, προετοιμάζοντας το θρίαμβο της αλήθειας.



«…Νυξ δ΄έτεκε στυγερόν τε Μόρον και Κύρα μέλαιναν

και θάνατον τέκε δ΄ Ύπνον, έτικτε δε φύλον Ονείρων

δεύτερον αυ Μώμον και Οϊζύν αλγινόεσσαν

ου τινί κοιμηθείσα Θεών τέκε Νυξ ερεβεννή».



Η προέλευση του ονόματος του Μώμου προέρχεται από το ομηρικό ρήμα μω, που σημαίνει αναζητώ, ψάχνω να βρω ελάττωμα(κουσούρι).



Η λέξη Μωμό(γ)ερος προέρχεται πιθανότατα από τη σύνθεση της λέξης γέρος με την αρχαία μώμος ή μίμος, δεδομένου ότι οι κινήσεις των Μωμόγερων προσιδιάζουν στις σκωπτικές και μιμητικές παραστάσεις των αρχαίων μίμων.


Κάποιοι ερευνητές παρομοιάζουν τους Μωμόγερους, με ανάγλυφες αρχαιοελληνικούς χαρακτήρες που απονέμουν τιμές στο θεό Μώμο κατά το χειμερινό ηλιοτρόπιο. Σατυρικές πομπές εκπέμπουν λατρευτικούς ύμνους στις δυνάμεις της γέννησης και της φθοράς των πραγμάτων. Ο εξευμενισμός συναντά τη διέγερση. Σκορπούν τη συμβατικότητα και παράγουν συλλογικά συναισθήματα καθώς υφαίνουν την πιο γνήσια διαδικασία αυτοπροσδιορισμού της κοινωνίας.

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, άριστο ήταν το έργο που ο Μώμος δεν είχε τίποτα να πει.

«…ο αεί επιζητών και μηδέν των άλλων ικανόν νομίζων,

αλλ΄ενδείν του κρείττονος, αεί παν οτιούν λέγων και διασύρων»



Η λατρεία του Θεού Μώμου τελούνταν από ιερείς και ήταν μυστική και απόκρυφη και μόνο ευγενείς είχαν δικαίωμα συμμετοχής στην ιεροτελεστία.



«… Η Βακχική όρχησις εν Ιωνία μάλιστα και εν Πόντω σπουδαζομένη καίτοι σατυρική ούσα ούτω κεχείρωται τους ανθρώπους τους εκεί ώστε κατά τον τεταγμένον έκαστοι καιρόν απάντων επιλαθόμενοι των άλλων κάθηνται δι ημέρας τιτάνας και κορύβαντας και σατύρους και βουκόλους ορώντες-και ορχούνται γε ταύτα οι ευγενεστάτοι και πρωτεύοντες εν εκάστη των πόλεων ουχ όπως αιδούμενοι αλλά και μέγα φρονούντες επί τω πράγματι μάλλον, υπέρ επ΄ευγενείας και λειτουργίας και αξιώμασι προγονικοίς».

(Λουκιανού, Περί ορχήσεως)

Εἰκόνα

Η προσεκτική μελέτη του δρώμενου δίνει επαρκή στοιχεία να ισχυριστούμε ότι οι Μωμόγεροι δεν είναι απλά προχριστιανικό δρώμενο, που δάνεισε πολλά στοιχεία στη διονυσιακή λατρεία, αλλά υπήρξε το αυτούσιο υλικό της δραματικής τέχνης του Αρίωνα του Μηθυμναίου (διθύραμβος), του Θίασου (ιερατείο διονυσιακής λατρείας) και του Θέσπη (άρμα Θέσπιδος), που αργότερα τελειοποιήθηκε από τον Αισχύλο, το Σοφοκλή, τον Ευριπίδη και τον Αριστοφάνη (ελληνικό δράμα).


Τα Μωμο(γ)έρα ή οι Μωμό(γ)εροι των Ελλήνων του Πόντου, αρχικά δρώμενα, - εθιμικές παραστάσεις - αγροτών κατά τη διάρκεια του δωδεκαημέρου (Χριστούγεννα - πρωτοχρονιά - Θεοφάνεια) με ευετηριακό χαρακτήρα, ρίζες αρχαϊκές και βυζαντινά κατάλοιπα, εξελίσσονται σε λαϊκό παραδοσιακό θέατρο το οποίο "παντρεύεται" με τον χορό, παρουσιάζοντας ένα ιδιαίτερο εθνογραφικό και δραματολογικό ενδιαφέρον και αποτελούν τον προπομπό του ερασιτεχνικού θεάτρου των Ποντίων.



Η τόσο στενή, οργανική και λειτουργική σύνδεση του χορού με το εθιμικό δρώμενο προδίδει το μαγικοθρησκευτικό, ομοιοπαθητικό μαγικό χαρακτήρα του γιατί οι Μωμόγεροι πιστεύεται ότι έχουν πρωτόγονη, αγροτοποιμενική προέλευση και προχριστιανική καταγωγή, αλλά και οδηγεί γενικά στην υπόθεση ότι οι ποντιακοί χοροί, ή τουλάχιστον μερικοί από αυτούς, έχουν τελετουργική μαγικοθρησκευτική αρχή, όπως άλλωστε και οι περισσότεροι παλιοί χοροί άλλων λαών.



Στους Μωμόγερους ειδικά ο χορός, μαζί με τη μουσική, το τραγούδι και τις επιφωνήσεις, προκαλεί την εντύπωση υποτυπώδους χορικού τραγωδίας ή κωμωδίας, πράγμα που μας δίνει μιαν ιδέα του πώς θα πρέπει να ήταν η προθεσπιστική μορφή των αττικών δραμάτων. Γιατί οι μωμόγεροι είναι στενότερα δεμένοι, από ότι οι αρχαίοι χορευτές του κλασικού δράματος, με τα παριστάμενα.



Οι Μωμόγεροι είναι ταυτόχρονα και υποκριτές με ρόλο, τη μια στιγμή, και χορευτές την άλλη κι αντίστροφα. Μ’ άλλα λόγια, τα ίδια μεταμφιεσμένα πρόσωπα άλλοτε παίζουν θέατρο κι άλλοτε χορεύουν σαν χορευτές τον κοινό χορό, κάποτε μάλιστα μαζί και με τους θεατές.

Εἰκόνα

Με χορό λοιπόν αρχίζουν γενικά την παράστασή τους οι Μωμόγεροι, σ’ όλες σχεδόν τις πενήντα τόσες παραλλαγές που έχουμε, και με χορό τελειώνουν. Κάποτε ο χορός κρατάει σ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης ή το δρώμενο παίζεται χορευτικά. Με χορό και μουσική εκδηλώνουν τη λύπη τους για το θάνατο, σε νεότερες παραλλαγές, για την αρρώστια του κεντρικού προσώπου, και με χορό και μουσική φανερώνουν τη χαρά τους για την ανάσταση ή θεραπεία του, καθώς και για το γάμο του, σε άλλες παραλλαγές, με τη νύφη.



Αξιόλογοι ερευνητές και λαογράφοι υποστηρίζουν ότι η συγκεκριμένη ονομασία του λαϊκού δρωμένου Μωμόγεροι (Μώμος = λοιδορία, κοροϊδία) βεβαιώνει και τη σύνδεσή τους με την αρχαία εποχή και το αντίστοιχο εθιμικό θέατρο των αρχαίων. Η παγανιστική παράδοση των χορευτικών δρώμενων, καθώς και των άλλων τελετουργικών, μαγικοθρησκευτικών χορών πέρασε αλώβητη - ίσως - μέσα από το χριστιανικό Βυζάντιο, μέσα από την ισλαμική τουρκοκρατία, και έφτασε ως τις μέρες μας σαν εθιμική εκδήλωση, αλλά και σαν ψυχαγωγική εκτόνωση και καλλιτεχνική έκφραση, κι ας κυνηγήθηκε από πολλούς παράγοντες και από το πέρασμα του χρόνου.


Τα μέλη του θιάσου των Μωμογέρων ήταν πάντα μασκοφορεμένα και ντυμένα με ρούχα που ταίριαζαν στο ρόλο τους. Στις παραλλαγές των υποθέσεων των Μωμό(γ)ερων που ξεπερνούν τις πενήντα, καθώς το έθιμο ήταν απλωμένο σε όλο τον Πόντο και το Κυβερνείο του Γαρς, κύρια πρόσωπα-χαρακτήρες ήταν: ο Μωμόγερος, ο αλογάς, η νύφη, ο άρκον , η γραία και ο γαμπρός, ο διάβολον, ο καδής, ο τσανταρμάς, ο βασιλέας, ο διατρόν κ.ά. Στις υποθέσεις των παραστάσεων, η λιποθυμία, τραυματισμός θανάσιμος ή και θάνατος και η ανάσταση ή η θεραπεία του βαριά πληγωμένου είναι κύρια στοιχεία που αποκαλύπτουν τον ευετηριακό χαρακτήρα τους.

Στην πρώτη δεκαετία του 20ου αι. όμως ο σκοπός των παραστάσεων φαίνεται να είναι πια κυρίως ψυχαγωγικός. Το περιεχόμενο των υποθέσεων των Μωμό(γ)ερων, κατά κανόνα γίνεται κωμικό. Η κωμωδία όμως αυτή παίρνει σε μερικές περιπτώσεις κοινωνικές διαστάσεις και σατιρίζει τη διαφθορά και την αυταρχικότητα των Τούρκων, την τυραννική συμπεριφορά τους σε βάρος των απλών, των φτωχών ανθρώπων και των "ραγιάδων". Οι αναφορές, εκτός από έναν κωμικό στόχο είχαν πάντοτε συγκεκριμένες αιχμές και αποσκοπούσαν εκτός από τη διακωμώδηση να δείξουν και ότι το κακώς κείμενο μπορούσε να στηλιτευτεί.

Εἰκόνα

Η παραλλαγή του συλλόγου μας ονομάζεται Μεϊμούνια την οποία έφεραν στην Ροδόπη Πόντιοι από το χωριό Χαραπά της Γεωργίας με απώτερη καταγωγή από την Αργυρούπολη του Πόντου και την ευρύτερη περιοχή αυτής.


Βασική προϋπόθεση κατά τη συγκρότηση της ομάδας των Μωμογέρων είναι η απόλυτη μυστικότητα στις συμμετοχές των μελών. Κανείς Μωμόγερος δεν πρέπει να γνωρίζει ποιοι κρύβονται κάτω από τα υπόλοιπα προσωπεία και αφού τελειώσει η διαδικασία της μεταμφίεσης τους που ξεκινά νωρίς τα χαράματα κυρίως της Πρωτοχρονιάς και των Χριστουγέννων συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένο χώρο όπου πίνουν κρασί για ευεξία και βγαίνουν στο δρόμο μόνο όταν δοθεί η σχετική άδεια από τον αρχηγό της πομπής συνοδεία πνευστών και κρουστών οργάνων.

Η παράδοση των Μωμόγερων τηρείται ζωντανή σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας όπως σε Κοζάνη, Δράμα, Κιλκίς, Γρεβενά, Καστοριά, Καβάλα, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πέλλα, Έβρο και αλλού και αποτελεί πραγματικά ενθαρρυντικό γεγονός τόσο η συγκινητική συμμετοχή νέων ανθρώπων όσο και οι πρωτοβουλίες προβολής και διάσωσης του από τον Οργανωμένοι Ποντιακό χώρο με τη στήριξη και συνεργασία κυρίως των θεσμοθετημένων φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης.

http://www.pontos.gr/default.aspx?pageid=1018
"πως τόσος πόνος, τόση ζωή πήγαν στην άβυσσο για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη."
Γ.Σεφέρης
Ἀντιπροσωπευτικὸ εἰκονίδιο μέλους
ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ
Μέλος
Μέλος
 
Δημοσ.: 188
Ἐγγραφή: Παρ 05/11/2010 18:22
Τοποθεσία: ΑΤΤΙΚΗ

Ἐπιστροφὴ στην Λαογραφία



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση : Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 1 ἐπισκέπτης

cron