ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Παραδόσεις, θρύλοι, ἤθη, ἔθιμα τοῦ τόπου μας

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Τετ 12/10/2011 05:13

Εἰκόνα
Αγιογραφία Φώτη Κόντογλου,Ναός Αγίου Ανδρέα Κ.Πατησίων
«Τα ξημερώματα ο Μηνάς σηκώθηκε.
Άδεια ήταν ακόμη η κουβέρτα κι ο καιρός είχε δροσίσει.
Η μέρα όμως προμηνούσε καλή.
Αηδημητριάτικο καλοκαίρι. Ο πιο καλός καιρός.
Και δροσιά κι ο ουρανός καθαρός κι οι νύχτες γλυκειές κι ήρεμες.»


(Μηνάς ο Ρέμπελος, Κωστή Μπαστιά)

Ο Οκτώβριος είναι ο δέκατος μήνας του Γρηγοριανού (νέου) ημερολογίου. Στο πρώιμο Ρωμαϊκό ημερολόγιο -όταν το έτος ξεκινούσε την 1η Μαρτίου- ήταν ο 8ος μήνας και εκεί οφείλει το όνομά του (από το λατινικό octo).

Στο Αττικό ημερολόγιο ήταν ο τέταρτος μήνας και λεγόταν Πυανεψιών ή Πυανοψιών. Ονομαζόταν έτσι γιατί τότε γιορτάζονταν τα «Πυανέψια» ή «Πυανόψια» προς τιμήν του Απόλλωνα, της Σκιράδας Αθηνάς και αργότερα προς τιμή του Διονύσου. Με τις γιορτές αυτές ευχαριστούσαν τους θεούς για την καρποφορία και την ευφορία της γης.

Ο Οκτώβριος είναι ο μήνας της φθινοπωρινής σποράς. Γι’αυτό οι Ρωμαίοι του έδιναν και ένα άλλο όνομα, τον έλεγανSementilius (απ’το semen που σημαίνει σπόρος).
Ο λαός μας τον λέει ακόμη Σπαρτό, Αγιοδημήτρη ή Αγιοδημητριάτη απ’τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου, Γυμνωτήγιατί γυμνώνονται τα βουνά απ’την παρουσία των τσοπάνηδων και των ζωντανών τους, Παχνιστή από την πάχνη που πέφτει στους αγρούς και Βροχάρη.

Τα πρωτοβρόχια είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη σπορά.
Στην Κω μόλις άρχιζαν να πέφτουν οι πρώτες σταγόνες, ξεχύνονταν στο δρόμο τα παιδιά, πιάνονταν χέρι χέρι και χορεύοντας τραγουδούσαν:
Ψιχαλίζει, λίζει, λίζει,
και το μάρμαρο ποτίζει
κι η νονά μου κοσκινίζει
να μου κάνει το κουλούρι
να το βάλω στο πιθάρι
να το φάω το Γενάρη.


Για τη σπορά, το θρησκευτικό σημάδι του χρόνου είναι η Κυριακή του Σπορέως (14/10 για το 2007), όπου διαβάζεται στην εκκλησία η παραβολή του Σπορέως (Λουκά η΄ 5-15).

Ένα άλλο σημαντικό σημάδι του χρόνου μέσα στον Οκτώβριο είναι η γιορτή του αγίου Δημητρίου στις 26 του μήνα που μαζί με τη γιορτή του αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου αποτελούν για τους κτηνοτρόφους τα δύο συνόρατα του χρόνου. Χωρίζουν, δηλαδή, το κτηνοτροφικό έτος σε δύο εξάμηνα, το θερινό και το χειμερινό. Γι’αυτό και στις γιορτές αυτές αρχίζουν και τελειώνουν οι συμβάσεις και οι άλλες συμφωνίες μεταξύ τους, αλλά και με τους γεωργούς.
Ανήμερα της γιορτής γίνεται και το άνοιγμα των κρασιών και η δοκιμή τους με την ευχή «καλόπιοτο» ή «και του χρόνου».

«Καλοκαιράκι του Αγ. Δημητρίου» ο λαός μας ονομάζει τις λίγες μέρες κοντά στη γιορτή του Αγίου, όπου ο καιρός είναι σαν καλοκαιρινός. Αυτή η καλοκαιρία χρειάζεται για το όργωμα και συμβολική εγγύησή της είναι τα χρυσάνθεμα (ή αγιοδημητριάτικα).

Μια κυπριακή παράδοση λέει για τα χρυσάνθεμα:

«Ο Οκτώβρης περιπλανιόταν στη γη και μοιρολογούσε για τα χαμένα λουλούδια και για τα φύλλα των δέντρων που πέφτανε στη γη, καθώς και για τις ζεστές ημέρες που χάνονταν και για τα σύννεφα που μαζεύονταν στον ουρανό. Τα χρυσάνθεμα τότε παρακάλεσαν τον Θεό να κάμει καλωσύνες γι’αυτά και να τ’ αφήσει ν’ανθίζουν όλον τον Οκτώβρη. Τ’ακουσε ο Θεός και τα’αφησε κοντά του, κι έτσι στην Κύπρο τα λένε Οκτωβρούδες».

Για το μήνα Οκτώβριο λέγονται οι εξής παροιμίες:

«Οκτώβρη και δεν έσπειρες
οκτώ σωρούς δεν έκαμες».

«Όποιος σπέρνει τον Οκτώβρη,
έχει οκτώ σειρές στ' αλώνι».

«Τ’ Αη-Λουκά σπείρε τα κουκιά».

«Αη-Δημητράκη μου, Μικρό Καλοκαιράκι μου».
ΟΙΑΚΑΣ

ΕΘΙΜΑ-ΠΡΟΛΗΨΕΙΣ:
«Η ΤΖΑΜΑΛΑ» ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ.
Λέξη αραβική που σημαίνει καμήλα, μια προσωποποίηση θηλυκής οντότητας με αόριστη γονιμοποιητική σημασία. Το έθιμο αυτό, γονιμοποιητικό δρώμενο της άροσης και σποράς των αγρών, συνηθιζόταν παλαιότερα στηνΘράκη, να γίνεται του Αγ. Δημητρίου στις 26/10 ή σε μια άλλη μέρα, ανάλογα με τον χρόνο σποράς, που εξαρτιόταν από τις κλιματολογικές συνθήκες.
Για την καλή χρονιά σποράς, την παραμονή του Αϊ-Δημητρίου έκαναν την Τζαμάλα. Με ξύλα έκαμναν ένα μεγάλο σκελετό καμήλας, τον τύλιγαν με πανιά και προβιές, έβαζαν ουρά, ένα μακρύ κοντάρι για λαιμό, με κεφάλια αλόγου ή βοδιού με δόντια, το σκέπαζαν με προβιά και το στόλιζαν με χάντρες. Πάνω στην καμήλα έριχναν μακρύ χαλί, κάτω απ' αυτό έμπαιναν 4 άντρες, περπατούσαν και φαινόταν σα να περπατούσε η τζαμάλα. Πάνω της κάθιζαν ένα ψεύτικο παιδί, που το βαστούσε ο τζαμάλης, με καμπούρα και κουδούνια στη μέση του. Ύστερα από το ηλιοβασίλεμα το γύριζαν στα σπίτια με τραγούδια και γέλια… Όσοι πήγαιναν με τη τζαμάλα φορούσαν παράξενα ρούχα, με στεφάνια κληματαριών στο κεφάλι και με λαγήνια ή με κουβάδες στα χέρια για κρασί ή ούζο. Έξω από κάθε σπίτι φώναζαν: «Ε! κερά! Καλή χρονιά, καλό μπερικέτι (=εσοδεία) και πολύχρονη…». Για το έθιμο αυτό. πότε γεννήθηκε, είναι απροσδιόριστο. Μεταφέρονταν από γενεά σε γενεά. Ήταν κάτι παραπάνω από πολιτιστική εκδήλωση. Τηρούνταν με θρησκευτική ευλάβεια. θεωρείτο προσευχή.
Σε καμιά περίπτωση δεν έβλεπες τους πρωταγωνιστές και στο κενό να σαχλαμαρίζουν. Παιζόταν όπως η αρχαία τραγωδία, Θέση και κίνηση παρόμοια με τους πρωταγωνιστές κρατούσε όλο το χωριό, ποσυνοδεύει την Τζαμάλα. Παιζόταν με τέτοιο τρόπο, που όλη η φιλοσοφία της Τζαμάλας αντικαθρεφτίζει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

Την Τζαμάλα οι παλιοί την πήγαιναν και την έπαιζαν στην πατρίδα και σε διπλανά χωριά, ακόμα και στα τούρκικα. Ντύνονταν Τζαμάλα μέχρι και ηλικιωμένοι πενηντάρηδες. Άλλοι μάζευαν "το δίκιο", στάρι που τους έδιναν οι νοικοκυραίοι για το παίξιμο παν στο γαϊδούρι. Με το τέλος της Τζαμάλας το σιτάρι το πουλάν. Τα λεφτά που παίρνουν την πρώτη Κυριακή ορίζουν γλέντι στην πλατεία του χωριού. Χορός, τραγούδια, ευχές, καλή χρονιά, καλή σοδιά και το χρόνο με υγεία.

Κατά την τελετουργική περιφορά της, μάλιστα, τραγουδούσαν το ακόλουθο ελληνοτουρκικό τραγούδι, που διεκτραγωδεί την ασθένειά της και την άσχημη κατάσταση στην οποία βρίσκεται:
Βερίριμ σαμανί, γεμές (της δίνω άχυρο, δεν τρώγει)
Μπεν τσεκέριμ, ο γκελμές (την τραβώ, δεν έρχεται)
Τζαμάλα, τζαμάλα, χούντισι (εμπρός)
Ντι -ντίλι, μάντιλι, ντι -ντίλι,
τση τζαμάλας το παιδί
έβγαλε κακό στο φτι (ή έκαμε κακό στο φτι)
και γυρεύ' να παντρευτεί!
Μπεν τσεκέριμ γετελέ (εγώ τραβάω στο κρεβάτι)
μπου γκιντίορ χεντεγιά (αυτή πηγαίνει στο χαντάκι)
Τζμάλα, τζαμάλα, χούντσισί (εμπρός)
Αφού έκαμναν το γύρο του χωριού έπαιρναν τα όργανα και διασκέδαζαν στοκαφενείο ως το πρωί.
Σήμερα το έθιμο συνηθίζεται σε πολλά μέρη της πατρίδας μας, κυρίως τις Απόκριες.


[Σταμούλη-Σαραντή 1939, 20] Ανατολική Θράκη: Τζαμάλα είναι παρεφθαρμένη λέξη αραβική που σημαίνει καμήλα. Τζαμάλα έκαναν στο Φανάρι, Οκλαλή, Καλλικράτεια, Επιβάτες, Καστανιές, Τζετώ, Ακ-Αλάν. Στη Ραιδεστό την έλεγαν Κερά Τζαμάλα. Στις Δελειώνες επαρχίας Σηλυβρίας, τη τζαμάλα την χόρευανε, πάγαινε μια μπρος και μια πίσω και τραγουδούσανε: "Της τζαμάλας το παιδί, έβγαλε βγαλτό στ' αφτί και γυρεύει να παντρευτή...". Κυνηγούσανε τον τζαμάλατζη, χτυπούσανε τη καμπούρα τ' και τον περιπαίζανε, χτυπούσανε τα κουδούνια δυνατά και γελούσανε. Βαρούσανε την καμπούρα της καμήλας, η καμήλα έκαμνε πως λιγοθυμούσε κι έπεφτε. Ετρέχανε τότε και την χαϊδεύανε, την έλεγανε βαχ, βαχ, βαχ, και σηκώνουντανε η τζαμάλα, και την χόρευανε. Από πίσω τους πήγαινανε άντροι και παιδιά.
-[Γιαννακάκης 1952, 270] Ιντζέκιοϊ Αδριανουπόλεως Ανατολικής Θράκης:Επάνω εις τον βαθύν ύπνον, ένας εκκωφαντικός θόρυβος εδόνει τον αέρα από τους δαιμονιώδεις κρότους μετά φωνών στεντορίων "Τζαμάλα, τζαμάλααα!!!". Οταν ο πολυθόρυβος εκείνος εσμός έφθανεν κάτωθεν των παραθύρων έμπροσθεν της θύρας εσχηματίζετο ένας ευρύς κύκλος, εις το μέσον του οποίου υπό τους ήχους της γκάιντας και ταρμπούκας, εχόρευον δύο μετημφιεσμένοι εν είδος πυρριχείου χορού. Και ο μεν ως γυναίκα με όλα τα γυναικεία εξαρτήματα, ο δε ανήρ έσειε μακρόν ξίφος (ξύλινον). Οι δε λοιποί σχηματίζοντες τον κύκλον με αλλοκότους περιβολάς εβάσταζαν έκαστος ανά εν μακρύ ρόπαλον και ακουμβώντες επάνω εξέβαλλον ιαχάς ωχ, ωχ, ιχ, ιχ, ουχ, ουχ. Ο δε οικοδεσπότης έδενεν έν νόμισμα εις λουρίδα βαμβακερού υφάσματος και με αναμμένον κηρίον εκόρωνε το πανί και το έρριπτε φλεγόμενον, διότι ήτο σκότος.
-[Καβακόπουλος 1979, 99] Θράκη: Χορεύεται και ο χορός της Τζαμάλας.
-[Hunt 1990, 145] Φλάμπουρο Σερρών: Τα βήματα του χορού έχουν χαθεί. Οι πληροφοριοδότες του χωριού λένε ότι υπήρχαν καθορισμένα βήματα κάποτε, και ότι όποιος τα ήξερε και ήθελε μπορούσε να πάρει τη σειρά του ανάμεσα στους χορευτές. Το παράδοξο είναι ότι, ενώ οι κάτοικοι του χωριού δεν είναι θρακιώτικης καταγωγής, ούτε υπάρχουν Θράκες πρόσφυγες στο χωριό, εκτελούν το έθιμο της τζαμάλας. Στα γύρω χωριά υπάρχουν Θράκες πρόσφυγες αλλά δεν εκτελούν την Τζαμάλα. Φαίνεται ότι το έθιμο μεταφέρθηκε γύρω στα 1900 μαζί με την ιστορία της εξήγησής του. Παλιότερα υπήρχε τραγούδι για την Τζαμάλα στα τουρκικά, και ορισμένη μελωδία μόνο γι αυτόν τον χορό.
-[Καβάκοπουλος 1990;, 44] Φλάμπουρο Σερρών: Οταν όλα είναι έτοιμα, αρχίζει η περιφορά της "τζαμάλας" στην κωμόπολη. Με εντολή του καμηλιέρη οι τέσσερις νέοι που την υποβαστάζουν σταματούν κατά μικρά χρονικά διαστήματα και την κινούν δεξιά και αριστερά σ' έναν υποτυπώδη χορό στο ρυθμό της μουσικής που εκτελείται από τους λαϊκούς οργανοπαίκτες, δύο ζουρνατζήδες και έναν νταουλιέρη. Το πλήθος που ακολουθεί την περιφορά της "τζαμάλας" τραγουδά έναν 11σύλλαβο στίχο: "Τζαμάλο μπάμπω, τζάμαλο όινατα". Ο στίχος αυτός ταιριάζει στα δύο τελευταία καταληκτικά μέτρα της 2ης φράσης ως ομαδικό επιφώνημα του λαού. Κατά την εξήγηση των κατοίκων, ο στίχος λέει: "Τζαμάλο γριά, τζάμαλο χόρεψε". Την αντέγραψα και αφού την άκουσα πολλές φορές διαπίστωσα ένα σπάνιο αλλά και περίεργο μουσικό μετρικό σχήμα, ότι δηλαδή ο ρυθμός της μουσικής δεν ακολουθεί τη φυσική του ροή όπως τούτο συμβαίνει στ' άλλα δημοτικά μας τραγούδια, όσο και αν ο ρυθμός τους είναι πολύπλοκος σε ανάμεικτα, απλά και σύνθετα, μέτρα.
-[Καβακόπουλος 1993, 232] Δυτική Θράκη: Στη διαδρομή από το ένα σπίτι στο άλλο ο γκαϊντατζής ή ο λυράρης έπαιζε το σκοπό της Τζαμάλας, μελωδία με ρυθμό 10σημο, όπως του Ταχαριώτικου και με αγωγή ίδια με αυτού, ενώ τη μουσική ακολουθούσε χορευτικά η πομπή των παιδιών, που τα βήματά της σήμερα δεν σώζονται. Ο ρυθμός της μελωδίας είναι σύνθετος, αποτελούμενος από δύο 5σημους, δηλαδή έναν α΄ παιωνικό και έναν παλιμβακχείο.
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21

Ἐπιστροφὴ στην Λαογραφία



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση : Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 1 ἐπισκέπτης