Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΛΧΗΜΙΑΣ

Θέματα ποὺ δὲν ἀνήκουν σὲ μία ἐκ τῶν ἀνωτέρω ἐπιστημονικῶν κατηγοριῶν

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΛΧΗΜΙΑΣ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Σάβ 22/10/2011 23:19

ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΑΛΧΗΜΙΑΣ

Η χημεία ως επιστήμη δεν είναι τόσο παλαιά, όπως είναι η Γεωμετρία και η Αστρονομία. Ιδρύθηκε πάνω στα λείψανα
ενός παλαιότερου επιστημονικού συστήματος, ημιχιμαιρικού, του οποίου την εικόνα μπορεί να συνθέσει κανείς σιγά-
σιγά με γνώσεις που συλλέγει από την Μεταλλουργία, την Ιατρική, την Βιοτεχνία και την Oικιακή Oικονομία. Το
«ημιθετικό» αυτό σύστημα είναι η Αλχημία, η οποία υποστήριζε ότι πλούτιζε τους μύστες της, αφού τους προσέφερε
την γνώση για την κατασκευή του χρυσού και του αργύρου, τους προφύλασσε από τις ασθένειες, με την πανάκεια,και γενικά τους χάριζε την πλήρη ευδαιμονία.

ΕἰκόναΟστάνης ο Μήδος, δάσκαλος του Βώλου της Μένδης, μικρογραφία του 17ου αι.

Φαινομενικά, η ιστορία της Αλχημίας είναι αρκετά σκοτει-
νή, εφόσον είναι μια επιστήμη χωρίς αποδεδειγμένη φα-
νερή αξία. Αναφαίνεται ξαφνικά στους χρόνους της πτώσεως
του ρωμαϊκού κράτους, τους πρωτοχριστιανικούς αιώνες, και
διαμέσου μυστηρίων και συμβόλων αναπτύσσεται κατά τον ευ-
ρωπαϊκό Μεσαίωνα, χωρίς ποτέ να ξεπερνά τα όρια απόκρυ-
φης διδασκαλίας η οποία εδιώκετο και οι χειριστές της, επι-
στήμονες και φιλόσοφοι, συνεχέοντο με μανιακούς και αγύρ-
τες, κάποτε και με εγκληματίες. Oι πλείστοι μελετητές της
Αλχημίας, ως αρχαιότερες γραπτές μαρτυρίες γι’ αυτήν δέχο-
νται σχετικά αποσπάσματα Ελλήνων και Ρωμαίων συγγραφέ-
ων των πρωτοχριστιανικών αιώνων, όπως και τους ελληνιστι-
κούς παπύρους της Αιγύπτου, που φυλάσσονται στη Λυόν. Αυ-
τοί είναι μαγικοί και αλχημικοί μαζί, και γράφτηκαν τον 3ο και
4ο αιώνα. Ανάλογα είναι και τα αλχημικά ελληνικά χειρόγραφα
που φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη των Παρισίων, από
την εποχή του Φραγκίσκου Α’, καθώς και ποικιλία, ελληνικών
πάλι, χειρογράφων σε περγαμηνές, του 10ου έως και 12ου αι-
ώνα, τα οποία βρίσκονται στην Βιβλιοθήκη του Αγίου Μάρκου
στην Βενετία. Τα κείμενα των περισσοτέρων συγγραφέων και
οι πραγματείες που περιέχονται στα χειρόγραφα αυτά υπάρ-
χουν και σε παπύρους του 8ου αιώνα, γραμμένα από πολυ-
γράφους Βυζαντινούς και Άραβες. Είναι ενδιαφέρουσα η αντι-
παραβολή αυτών των κειμένων προς τα κείμενα του Πλάτω-
νος, του Αριστοτέλους και άλλων Ελλήνων φιλοσόφων, ακόμα
και προσωκρατικών, διότι δίνει απροσδόκητες διασαφηνίσεις
σχετικά με τις θεωρίες των πρώτων αλχημιστών, οι οποίοι
πλέον ξεφεύγουν από τα στενά χρονικά όρια που τους είχαν
επιβληθεί μέχρι τούδε και φαίνονται να ξεκινούν, σχεδόν, από
τους ομηρικούς χρόνους. Πράγμα που μας κάνει να κατανοή-
σουμε γιατί οι αλχημιστές του 4ου αιώνα υποστήριζαν ότι είναι
νέοι ερμηνευτές του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους. Παράλ-
ληλα, το όνομα της Χημικής Φιλοσοφίας δεν αναφέρεται που-
θενά, και αυτό επειδή η Χημεία από την αρχή της εμφανίσεώς
της θεωρήθηκε φυσική φιλοσοφία, και πήρε το όνομα Αλχη-
μία, κατά τον 8ο αιώνα, οπότε και την αναφέρει το αραβικό
σύγγραμμα «Kitab-al-Fihrist», μια συλλογή εγκυκλοπαιδικού περιεχομένου
, η οποία περιείχε ονόματα συγγραφέων και τίτ-
λους των γνωστών βιβλίων Αλχημίας που κυκλοφορούσαν
εκείνη την εποχή.
Όπως σε κάθε επιστημονικό θέμα, δίπλα στους πρακτι-
κούς εμφανίζονται από πολύ νωρίς και θεωρητικοί, οι οποίοι
πολλές φορές έχουν την αξίωση να επιβληθούν και να κατευ-
θύνουν τους πειραματιστές. Ιδιαιτέρως οι Έλληνες, οι οποίοι
ασχολούνταν με την μετατροπή των μυστικών και θρησκευτι-
κών θεωριών της Ανατολής σε φιλοσοφία, διαμόρφωσαν
εντυπωσιακές μεταφυσικές θεωρίες για την σύσταση των σω-
μάτων και της μετουσιώσεώς τους. Oι θεωρίες αυτές εμφανί-
ζονται από τις αρχές της Αλχημίας και έχουν πηγή την διδα-
σκαλία της Ιωνικής Σχολής και των φυσικών προσωκρατικών
φιλοσόφων για τα στοιχεία και την πρώτη Αρχή της δημιουρ-
γίας του Σύμπαντος. Αυτή η πρώτη Αρχή ήταν η μοναδική,
αρχική συνιστώσα της δημιουργίας της ύλης και η μελέτη της
εξεφράζετο ως Αρχή μία ή Αρχημία ή, τέλος, λόγω του ότι το
ρ και το λ είναι εναλλασσόμενα σύμφωνα, ως Aλχημία (αδερ-
φός, αδελφός, Aλβανός, Aρβανίτης), όπως παρέμεινε πλέον
στην βιβλιογραφία, την αραβική και την Δυτική.
Περισσότερο ιδεαλιστικές είναι οι πλατωνικές απόψεις (Τί-
μαιος) για την πρωταρχική ύλη, η οποία αργότερα αντικατα-
στάθηκε από τον υδράργυρο των φιλοσόφων και εν συνεχεία
την πήραν οι Άραβες και οι μύστες του Μεσαίωνα και διατη-
ρήθηκε μέχρι την εποχή του Λαβουαζιέ. Είναι δηλαδή σαφές,
όπως θα δούμε στη συνέχεια, ότι οι ρίζες των αλχημιστικών
θεωριών, όπως τις εννόησαν οι Έλληνες της Αλεξανδρείας και
οι οποίες μεταβιβάστηκαν στους Άραβες και από αυτούς
στους δυτικούς συγγραφείς του Μεσαίωνα, βρίσκονται στη δι-
δασκαλία της Ιωνικής, της Πυθαγόρειας και της Πλατωνικής
Σχολής. Όμως, για να κατανοήσουμε τον αληθινό χαρακτήρα
και το φιλοσοφικό πνεύμα μιας επιστήμης, πρέπει να την το-
ποθετήσουμε στο ιστορικό της πλαίσιο. Και αυτό είναι ιδιαίτε-
ρα αναγκαίο όταν πρόκειται για μια διδασκαλία όπως αυτή της
Αλχημίας, που είναι ταυτοχρόνως πραγματική και μυστική.
Oι ελληνικοί πάπυροι της Βιβλιοθήκης της Λυόν, που προ-
έρχονται από τις αιγυπτιακές Θήβες, μας δίνουν συνταγές
όμοιες με εκείνες των Ελλήνων αλχημιστών, ασφαλώς παρμέ-
νες από τις ίδιες πηγές, γιατί και οι τίτλοι τους είναι ίδιοι και δί-
νουν στην παρασκευή τους τις ίδιες πρακτικές, τόσο τις συνή-
θεις, όπως καθαρισμό, βαφή, συγκόλληση μετάλλων, επιχρύ-
σωση, επαργύρωση, συνδυασμό κραμάτων και άλλες πολλές,
όσο και τις απόκρυφες, όπως η τέχνη του διπλασιασμού του
βάρους του χρυσού, η παρασκευή αργύρου και η παρασκευή
κράματος χρυσού και αργύρου. Στα παραδείγματα αυτά χρη-
σιμοποιούνται κοινά ιερογλυφικά σημεία της αλχημιστικής τέ-
χνης, έτσι που καθίσταται εμφανές πως οι αλχημιστές παρέ-
λαβαν από μια κοινή πηγή αυτούς τους αινιγματικούς και συμ-
βολικούς τύπους των χειρογράφων τους. Πηγή η οποία, μέχρι
σήμερα τουλάχιστον, υποτίθεται πως ήταν αυτή των γνώσεων
και των γραφών των Αιγυπτίων αρχιερέων (εικ. 2) και αυτό,
επειδή σε μια πρώτη εξέταση φαίνεται ότι το αλχημικό στοι-
χείο του ύδατος είναι το ίδιο με το αντίστοιχο αιγυπτιακό ιε-
ρογλυφικό. Το ίδιο συμβαίνει με εκείνο του Ηλίου, ενώ το σύμ-
βολο του Ερμού ταυτίζεται με εκείνο που δηλώνει τον πλανή-
τη Ερμή στο αιγυπτιακό Ημερολόγιο των Μηκών (Βιβλιοθήκη
της Λυόν, χφ. 2327, φ. 297) και το οποίο εν συνεχεία χρησιμο-
ποιήθηκε για τον κασσίτερο και τον υδράργυρο.
Στο «Ελληνικό Αλχημικό Λεξικό» (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ.
2327, φ. 20) η λέξη «κνούφιο», η οποία θεωρείται συνώνυμο
του αποστακτήρα (εικ. 1), πιθανότατα προέρχεται από τον αι-
γυπτιακό θεό Κνούφη. Παράλληλα, κατά τον Στέφανο, γιατρό
και αλχημιστή του 7ου αιώνα, ο Όσιρις ήταν συνώνυμος του
μολύβδου και του θείου, πράγμα που επαληθεύεται και από το
αλχημικό λεξικό (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ. 2327, φ. 21). O αλ-
χημιστής Oλυμπιόδωρος παραβάλλει την χημεία με την ταφή
του Όσιρη, του οποίου τα μέλη ήσαν κρυμμένα και το μόνο
φανερό ήταν το πρόσωπο, παίρνοντας την όψη πραγματικής
μούμιας σε θήκη (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ. 2327, φ. 210, χφ.
Αγίου Μάρκου, φ. 174).
Με την σειρά τους, οι Αιγύπτιοι αλχημιστές παρουσίαζαν
ως τον πρώτον τους διδάσκαλο, εννοείται αποκρυφιστή, τον
Δημόκριτο τον Αβδηρίτη. Περί τον 2ο αιώνα, ο Αιγύπτιος Βώ-
λος της Μένδης έγραψε, με το ψευδώνυμο Δημόκριτος, σειρά
παρατηρήσεων πάνω στην φύση, την φυσική και τον μυστικι-
σμό. Το έργο περιέχει ανάμεικτα, πολύ καλά και πολύ κακά,
στοιχεία και έγινε σχεδόν παντού αποδεκτό ως έργο αναμφι-
σβήτητης αυθεντίας. O Πλίνιος το υιοθέτησε και τα ίχνη του τα
συναντούμε ακόμα σε ορισμένες προλήψεις της υπαίθρου
(Φαμπρίτσιους, Ελληνική Βιβλιοθήκη, L, I, V, κεφ. XXIX·
Columelle, VII, κεφ. U. Βλ. και τις έρευνες του Μ. Βέλμαν, Die
Georgika des Demokritos, Ακαδημία Επιστημών Πρωσίας). Ως
βασικό έργο του Δημοκρίτου προτείνεται το Φυσικά και Μυ-
στικά, το οποίο αποτελεί την βάση όλων των υπομνημάτων.
Στο τέλος ακολουθεί η επωδός κάθε πραγματείας του Δημο-
κρίτου: «Φύσις γαρ την φύσιν νικά και η φύσις την φύσιν κρα-
τεί». Αλλά δάσκαλος αυτού του Δημοκρίτου ήταν, κατά τον
Πλίνιο και τους αλχημιστές, ο Oστάνης ο Μήδος (εικ. 3). Και
όχι μόνον αυτό, αλλά ο Ψευδο-Δημόκριτος προβάλλει τις πει-
ραματικές εργασίες των μυημένων Περσών στους Αιγυπτίους,
στην επιστολή του προς Λεύκιππον (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ.
2327, φ. 258), καθώς και σε υπόμνημά του προς τον Συνέσιο
O Έλληνας αλχημιστής Ζώσιμος επικαλείται στα κείμενά του
τα βιβλία των Περσών Προφητών και ο Ψευδο-Ζωροάστρης,
για τον οποίο γράφει ο Πορφύριος, αναφέρεται στο έργο του
Ζώσιμου. O Ψευδο-Ζωροάστρης είναι κάποιος αποκρυφιστής,
σύγχρονος των αλχημιστών, ο οποίος κρύβεται πίσω από το
όνομα του αρχαίου Ιρανού Προφήτη, και αναφέρεται ως συγ-
γραφεύς πραγματειών Iατρικής και Aστρολογίας, αποσπά-
σματα των οποίων διέσωσαν τα «γεωπονικά» (Βιβλιοθήκη της
Λυόν, χφ. 2249, φ. 97, χφ. Αγίου Μάρκου, φ. 190).
Παράλληλα, ο Oλυμπιόδωρος αναφέρει τις Κυραννίδες ή
Περί θείων διατάξεων βίβλους (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ. 2327,
φ. 214), πράγμα που μας οδηγεί πάλι στους Πέρσες κατά τα
τέλη του 3ου αιώνα. Σώζεται πράγματι ένα βιβλίο με αυτόν τον
τίτλο, το οποίο εκδόθηκε από τον Φαμπρίτσιους, και στο οποίο
γίνεται λόγος για 24 πολύτιμους λίθους και για 24 βότανα, με
τις μαγικές και θεραπευτικές τους ιδιότητες. Και ο Γαληνός
αναφέρει την Κυρρανίδα Βίβλο, καθώς επίσης και οι πρώτοι
αλχημιστές (εικ. 4). Και οι Άραβες θεωρούσαν τον Γαληνό
(131-201 μ.X.) περισσότερο αλχημιστή παρά ιατρό-φαρμακο-
λόγο, υπάρχουν δε αποσπάσματα έργων του αναφερόμενα
στην Αλχημία, τα οποία βρίσκονται στην Βιβλιοθήκη του
Καΐρου.

αρχαιολογία και τέχνες (συνεχίζεται)
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΛΧΗΜΙΑΣ

Δημοσίευσηἀπό ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ » Δευ 24/10/2011 00:58

H αρχαία ελληνική Aλχημία και η προιστορία της.


ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ
επιστημ.επιμέλεια Νικόλαος Λίτσας
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
Εἰκόνα

Η Κοσμογονία
Το παλαιότερο ερώτημα στην ιστορία του ανθρώπου είναι το
πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος. Αυτό οδηγεί στο πρώτο πρό-
βλημα της Φιλοσοφίας, στην Κοσμολογία, στην οποία ανή-
κουν όλες οι διδασκαλίες των προσωκρατικών φιλοσόφων, εί-
τε αυτοί εμφανίζονται ως ποιητές, όπως ο Όμηρος και ο Ησίο-
δος, είτε ως φυσικοί, όπως ο Φερεκύδης και ο Αλκμάν.
Τύπος μιας τέτοιας πνευματικής λειτουργίας στην ιστορία
του ανθρώπου είναι ο μύθος, σε παγκόσμιο επίπεδο. Όμως, μό-
νο στην προϊστορική Ελλάδα η πρόθεση του μύθου και περαι-
τέρω αυτοί τούτοι οι κοσμογονικοί μύθοι έχουν αιτιολογική φύ-
ση. Με αυτούς, ο προϊστορικός Έλληνας, σε ένα υποτιθέμενο
προεπιστημονικό στάδιο της πορείας του, επιχειρεί να ερμη-
νεύσει, τόσο την χρονική έναρξη και την ιεραρχία των δυνάμε-
ων του κόσμου, όσο και την ουσία και την δομή του σύμπαντος……………..

Η ποίηση, πρώτη γλώσσα της ιστορίας και της φιλοσοφίας

Η ποίηση ήταν η γλώσσα της προφητείας, η οποία εξασκείτο
μόνο με την επίκληση στην έμπνευση των Μουσών. Oι ποιη-
τές, σοφοί και ένθεοι της ηρωικής εποχής, συνέθεσαν Kο-
σμογονίες και Θεογονίες . Στον Όμηρο, όταν η ποίηση
διαχωρίζεται από την αυτοσχέδια ραψωδία και αποκτά την
επική της μορφή, ο προφήτης και ο ραψωδός διαχωρίζονται,
ενώ οι περιοχές της φιλοσοφίας και της ποίησης αλληλοτέ-
μνονται, καθώς η Κοσμογονία και η Θεογονία κατέχουν τον
ιερό χαρακτήρα της αποκάλυψης.
Τα αρχαιότερα μνημεία του Λόγου της ελληνικής γραμμα-
τείας που περισώθηκαν και έφθασαν έως εμάς είναι τα ομηρι-
κά έπη, η Ιλιάς και η Oδύσσεια. Μετά τα ομηρικά έπη εμφανί-
στηκαν η Θεογονία και το Έργα και Ημέραι, ποιητή των οποίων
η παράδοση θεωρεί τον Βοιωτό Ησίοδο. …Η αρχαία ελληνική
παράδοση δέχεται ως έργα του Ησιόδου δύο ακόμα ποιητικά έργα,
το Ασπίς Ηρακλέους και το
Ηοίαι. Στο πρώτο, αποθησαυρίζονται πανάρχαιες παραδόσεις,
οι οποίες έχουν την καταγωγή τους στην ανατολική Θεσσαλία
(Παγασαί), ενώ το δεύτερο αναφέρει προϊστορικές αρχαιοελ-
ληνικές παραδόσεις, που εξυμνούν τις δωρικές και αιολικές πα-
τριές, σε πολλά σημεία και την μητριαρχική περίοδο.
Σύμφωνα, όμως, με την αρχαία ελληνική γραμματεία, υπήρ-
ξαν και άλλοι που κατέγραψαν τις τοπικές παραδόσεις τους και
τα κατορθώματα διαφόρων ηρώων. Αυτούς τους πρώτους ιστο-
ριογράφους, χρονογράφους, λαογράφους, τους χαρακτηρίζου-
με, όλους, ως ποιητές, διότι όλοι έγραψαν τα Χρονικά τους, τις
Γενεαλογίες τους και τις τοπικές παραδόσεις σε έμμετρο λόγο.
Τα έπη αυτά ήσαν τα Κύπρια, η Αιθιοπίς, η Μικρά Ιλιάς, οι
Νόστοι, η Τηλεγόνεια, η Ιλίου Πέρσις, η Θηβαΐς, οι Επίγονοι, η
Ατθίς, η Μινυάς, η Δαναΐς κ.ά. Έχουν γραφεί και Ύμνοι στους
θεούς, οι οποίοι επίσης αντανακλούν όχι μόνο λατρευτικές
παραδόσεις, αλλά εμμέσως μας παρέχουν και στοιχεία για
την κοινωνική ζωή της εποχής τους.
Παράλληλα, άλλοι διανοούμενοι κατέγραψαν τις παραδό-
σεις του τόπου τους, όπως ο Σιμωνίδης, ο οποίος συνέθεσε σε
στίχους το έργο Αρχαιολογία Σαμίων. Αλλά και ένας άλλος Σά-
μιος, ο Άσιος έγραψε επίσης την αρχαία, ήδη για την εποχή
του, ιστορία της Σάμου. O φιλόσοφος Ξενοφάνης έγραψε την
Κολοφώνος κτίσιν, ο Πανύασις, ο «θείος» του Ηροδότου, τα Ιω-
νικά και άλλοι πολλοί έγραψαν Αρχαιολογίες, Χρονικά και Γε-
νεαλογίες. Έτσι η αρχική θεώρηση ότι η γνώση «αποκαλύπτε-
ται» σε άτομα προικισμένα με εξαιρετικές ικανότητες, τα οποία
είχαν το προνόμιο της πρόσβασης στον αόρατο κόσμο των θε-
ών και των πνευμάτων, αρχίζει να υποχωρεί.
Καθίσταται φανερό ότι με τις ελληνικές Kοσμογονίες σημα-
τοδοτείται η γέννηση, σε πολύ γενικό πλαίσιο, της γνώσεως και
η εξαρχής προσδιοριστική τάση της Φιλοσοφίας, ως μητέρας
των επιστημών. Παρατηρούμε να εμφανίζονται στις θεωρίες
των πρώτων φιλοσόφων απομυθοποιημένα και αποπροσωπο-
ποιημένα, τα διάφορα κατασκευαστικά πρότυπα του κόσμου.
Στον Θαλή έχουμε ως πρότυπο της Κοσμογονίας τον Ωκεανό,
στον Αναξίμανδρο το πρότυπο του Χάους , στον Αναξι-
μένη το πρότυπο του Αέρα, στον Ξενοφάνη το πρότυπο της
Γης, στον Ηράκλειτο, τον Παρμενίδη και τον Εμπεδοκλή το
πρότυπο του πυρός, του φωτός, του αιθέρος κ.λπ. Το θεματι-
κό σχήμα: πρωταρχική κατάσταση – σπέρμα – διαχωρισμός
των μερών του κόσμου – σχηματισμός των ουρανίων σωμάτων
και των μετεωρολογικών φαινομένων – γένεση της ζωής, πα-
ραλαμβάνεται από την φιλοσοφία, και μέσω αυτής από την
Αλχημία, έτοιμο, από τις ελληνικές κοσμογονίες, με σημεία
επαφής μεταξύ Κοσμογονίας και Αλχημίας τα ακόλουθα:
α. Πρότυπο της Μίας και Πρώτης Αρχής ενότητας του
κόσμου («Αρχή Μία»).
β. Παράλληλες παραστάσεις για την ανάπτυξη των μερών
του κόσμου.
γ. Αποδοχή αρχών ή φυσικών νόμων, που λέγονται δυνά-
μεις, χάρη στις οποίες τηρείται η τάξη.
δ. Μια αυτούσια κοσμογονία, η οποία αποτελεί οργανικό
μέλος κάθε κοσμολογικής θεωρίας.


Το τέλος της ηρωικής εποχής

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Κατά την αρχαϊκή, όμως, εποχή, οπότε παρατηρείταi η
διάσπαση της οργάνωσης του γένους και η δημιουργία πολ-
λών μικρών οικογενειακών εστιών, μετεβλήθη και η κοινωνική
ψυχολογία. Η αλλαγή αυτή, η οποία είχε ως συνέπεια την
δημιουργία ατομικιστικής ψυχολογίας, επέδρασε και στην
ποίηση. Oι ποιητές δεν υμνολογούν πλέον τους θεούς και
τους ήρωες και δεν περιγράφουν τα κατορθώματά τους, αλ-
λά εστιάζουν την προσοχή τους σε πράξεις και συναισθήμα-
τα της ατομικής ζωής. Η επική ποίηση δίνει την θέση της
στην λυρική ποίηση,
η οποία υμνεί τον έρωτα και περιγράφει
διάφορες εκδηλώσεις του κοινωνικού βίου. Ξεχωριστή θέση
κατέχουν τα ποιήματα του Σόλωνος, του Θεόγνιδος, του
Αρχιλόχου, του Αλκαίου και άλλων, τα περισσότερα των
οποίων διεσώθησαν σε σπαράγματα, αλλά είναι πολύ σημα-
ντικά, καθώς μας διαφωτίζουν για την κοινωνική κατάσταση
της εποχής τους ή των περασμένων χρόνων, αλλά και διότι
είναι γεμάτα από επιστημονικές αναφορές, από την ιατρική
έως την αστρονομία, και από την θεολογία μέχρι την γεωρ-
γία, αλλά και κάποιες άλλες τεχνολογικές επιστήμες ξεχα-
σμένες ήδη στην εποχή τους, και πολύ περισσότερο σήμερα.
Υπάρχουν παραδείγματα ηγεμόνων της αρχαϊκής επο-
χής, οι οποίοι κυριολεκτικά εξαφάνισαν την ιστορία του τό-
που τους. O Σικυώνιος Κλεισθένης, περί το 600 π.Χ., απαγό-
ρευσε στην επικράτειά του τις εορτές με τις απαγγελίες ομη-
ρικών επών, με την δικαιολογία ότι, εάν εξυμνείτο το ηρωικό
παρελθόν της Αργολίδος, προσεφέροντο ιστορικοί τίτλοι
στην νέα αριστοκρατία των Δωριέων κατακτητών, ενώ πα-
ράλληλα κατήργησε την λατρεία του Αργείου ήρωα Αδρά-
στου, παλαιοτέρου άνακτος του Ά ργους και της Σικυώνος
και απέδωσε τις σχετικές τελετές στον θεό Διόνυσο. Είναι το
πέρασμα σε μια εποχή που αρνείται να δεχθεί τους ήρωες
και επέκεινα τον ποιητικό φιλοσοφικό Λόγο.

Η γένεση της φιλοσοφίας, προδρόμου της Αλχημίας



Η Φιλοσοφία, στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής της, αποβαίνει
η μήτρα των περισσοτέρων επιστημονικών κλάδων, η αυτονό-
μηση των οποίων οριοθετείται από τους κλασικούς χρόνους και
εντεύθεν……………………………..
Oι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είχαν κάτι σημαντικό να
πουν για τρέχοντα προβλήματα της εποχής τους, ακόμα και
αν διετύπωναν κοσμολογικές θεωρίες ή απόψεις για τον αν-
θρώπινο οργανισμό……………
Oι γεωγραφικές απόψεις του Ερατοσθένους δεν
διαφωτίζουν την σύγχρονη επιστημονική γνώση για τον πλα-
νήτη μας, αλλά ο Αναξίμανδρος, επί παραδείγματι, παρ’ όλο
που και αυτός ασχολήθηκε με την σχεδίαση ενός χάρτη της γης,
ο οποίος σήμερα έχει ελάχιστο ενδιαφέρον, διετύπωσε
μερικές σκέψεις για τον κόσμο, για μια τάξη του χρόνου και
μιαν αρχή δικαιοσύνης που διέπει την λειτουργία του κόσμου,
ιδέες γόνιμες και υποβλητικές στην περαιτέρω ανάπτυξη της
ελληνικής σκέψεως. Αλλά το ίδιο ενδιαφέρουσες είναι και ορι-
σμένες ενοράσεις του Ηρακλείτου, του Παρμενίδη, του Εμπε-
δοκλέους, του Αναξαγόρα, του Δημοκρίτου, διότι η προσω-
κρατική σκέψη έχει την γοητεία του πρωτοεμφανιζομένου και
θεμελιακού Λόγου. Παράλληλα με τον θεμελιακό χαρακτήρα
αυτής της φιλοσοφίας, διαπιστώνεται και μια διαχρονική αξία,
η οποία συνίσταται στην διαρκώς ενισχυόμενη εντύπωση ότι
πολλά στοιχεία της πρώιμης σκέψης δεν είναι δυνατόν παρά
να σχηματίζουν, για πολύ καιρό ακόμα, την υποδομή της δι-
κής μας σκέψης……….

Oι μυθικοί αλχημιστές

Εἰκόνα
μεσαιωνική απεικόνιση του Ερμή του Τρισμέγιστου

Η πρώτη ομάδα αλχημιστών περιλαμβάνει πρόσωπα μυθικά,
θεία: τον Ερμή, την Ίσιδα και τον Αγαθοδαίμονα. Τα ονόματα
αυτά συνδέονται με την Αίγυπτο και με τους λεγομένους Γνω-
στικούς και τον Ποιμάνδρη. 1. O Ερμής Tαυτίζεται με
τον Θωθ ή Θωτ, τον πατέρα των Επιστημών και των Τεχνών
στην αρχαία Αίγυπτο. Το όνομά του το έφεραν τα παλαιά βι-
βλία, τα οποία κατά μία άποψη έφθαναν τις 20.000, ενώ κατά
μία άλλη –του Κλήμη της Αλεξανδρείας– τις 35.000. Για πολύ
καιρό η παράδοση απέδιδε στον Ερμή τα μυστικιστικά συγ-
γράμματα για την Mαγεία, την Aστρολογία και την Xημεία.
Άλλωστε, και αυτή η Xημεία, κατά τον Μεσαίωνα, έφερε τον
τίτλο της «Ερμητικής Επιστήμης», και χωρίς αμφιβολία είναι
πάμπολλα τα αλχημιστικά έργα, τα οποία εγράφησαν με το
όνομα του Ερμού προκειμένου να αποκτήσουν περισσότερο
κύρος. Ένα χωρίο από τα γραπτά αυτά μας δίνει μια ιδέα για
το ύφος τους: «Στην ανατολική θύρα, δηλαδή στην είσοδο του
ιερού, λέγεται ότι βρίσκεις την λευκή ουσία (άργυρος) … και
στην δυτική είσοδο του ιερού θα βρεις την ξανθή άμμο (χρυ-
σός)» (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ. 2250, φ. 81). Είναι αδύνατον
να αντιληφθεί κάποιος σύγχρονος αν η περιγραφή αυτή είναι
πραγματική ή συμβολική, όπως και η περιγραφή του σπηλαίου
των Νυμφών στην Oδύσσεια, ενώ ο Σμαράγδινος Πίναξ του
Ερμού,
2
τον οποίο αναφέρουν κυρίως οι μεσαιωνικοί συγγρα-
φείς, αρχίζει με μυστικιστικές λέξεις, παρόμοιες με εκείνες
που διαβάζουμε στον Ζώσιμο: «Άνω τα ουράνια, κάτω τα επί-
γεια, με το αρσενικό και το θηλυκό συντελείται το έργο».

2. O Αγαθοδαίμων: Άλλη μορφή του αιγυπτιακού θεού
Κνούφη, ο οποίος ήταν θεότης της Iατρικής και, όπως ο
Ασκληπιός, είχε ως έμβλημά του τον όφι. Μάλιστα, από την
αρχαιότητα και μέχρι των ημερών μας, όφεις διετηρούντο και
στις κατοικίες, ως προστάτες του σπιτιού και ελέγοντο αγα-
θοδαίμονες. Είναι φανερή η συγγένεια το υ Αγαθοδαίμονος
με τον ουροβόρο όφι, ο οποίος έγινε το έμβλημα αρχικώς των
Γνωστικών και κατόπιν των Θεοσοφιστών, με φυσικό επακό-
λουθο οι οπαδοί του Αγαθοδαίμονος να ταυτίζονται με τους
αλχημιστές. Oι αρχαίοι Αιγύπτιοι παρίσταναν τον Αγαθοδαί-
μονα ως τεράστιον όφιν με κνήμες ανθρώπου και κεφαλή κρι-
ού, ενώ οι Φοίνικες παρίσταναν τον δικό τους Αγαθοδαίμονα
ως όφιν με κεφαλή ιέρακος. Των Ινδών ο Αγαθοδαίμων είχε
επίσης, σώμα όφεως, αλλά κεφαλή ανθρώπου, όπως οι Έλλη-
νες γενάρχες της Αττικής, Κέκροψ και Εριχθόνιος.
Η ελληνική λατρεία του Αγαθοδαίμονος είναι αρχαιοτέρα
αυτής του Πανθέου των Oλυμπίων θεών, αυτός δε είναι ο λό-
γος για τον οποίο στα συμπόσια η πρώτη πρόποση του
«ακράτου οίνου» ήταν προς τιμήν του Αγαθοδαίμονος ―ή
Oφίωνος―ως γενάρχου των Πελασγών , ενώ η τελευ-
ταία του «κεκερασμένου οίνου» επίνετο προς τιμήν του Σωτή-
ρος Διός. O Αγαθοδαίμων επέζησε του ολυμπιακού πανθέου
και, συν τω χρόνω, έφθασε ως Αγαθάγγελος να ταυτιστεί με
τον φύλακα-άγγελο της ιουδαιοχριστιανικής παραδόσεως.
O όφις ήταν σύνηθες σύμβολο στις ελληνικές μυστηριακές
θρησκείες. O Κλήμης της Αλεξανδρείας (150-215 μ.X.) αναφέ-
ρει ότι οι ειδωλολάτρες της γενεάς του θεωρούσαν τον όφιν
ως σύμβολο της ενώσεως του Θεού και του ανθρώπου. Υπήρ-
χαν δε αρκετοί λάτρεις του γνωστικού όφεως, αποκαλούμενοι
Oφίτες, κατά την άποψη των οποίων ο όφις ήταν θείος (εικ. 8),
διότι ήθελε να φωτίσει το ανθρώπινο γένος με την γνώση του
καλού και του κακού και να τους χαρίσει την αιώνια ζωή. Του-
ναντίον, ο Γιαχβέ, ταυτιζόμενος με την Νέμεση, ήθελε να κρα-
τήσει τους ανθρώπους μέσα στην άγνοια, δεμένους στην γη.
3. Η Ίσις: O Ποιμάνδρης επικαλείται την Ίσιδα στο
ψευδερμητικό του βιβλίο, το οποίο κατείχε σπουδαία θέση στις
θρησκευτικές ιεροτελεστίες των αλεξανδρινών και των ρωμαϊ-
κών χρόνων, αλλά αναφέρεται και στους αλχημιστές. Στους
πρωτοχριστιανικούς αιώνες υπάρχει πλήθος βιβλίων του εί-
δους: Η ιστορία του Γνωστικισμού, των χριστιανικών αιρέσεων
και των μυστικιστών φιλοσόφων της Αλεξανδρείας είναι γεμά-
τη με ψευδείς αποδόσεις, όπως το βιβλίο του Ενώχ, η διαθήκη
του Αδάμ, τα απόκρυφα Ευαγγέλια κ.λπ. Και όλα αυτά έγιναν
για να αποδώσουν σε σεβαστές αρχές, διδάγματα νεώτερα, εί-
τε για να αυξήσουν το κύρος τους, βάζοντάς τες στο όνομα εν-
δόξων σοφών, είτε ως άμυνα των συγγραφέων από τις διώξεις.
Η προγραφή των μαθηματικών και των Χαλδαίων στην Ρώμη, οι
σφαγές που διετάχθησαν από τον Διοκλητιανό στην Αίγυπτο
και την Συρία και η καταστροφή των αλχημικών έργων δικαιο-
λογούσαν απολύτως τις προφυλάξεις αυτές.



Η Θεογονία

Αποσπάσματα από τα έργα των προσωκρατικών φιλοσόφων
διασώζονται, με την μορφή παραθεμάτων, σε κείμενα διαφό-
ρων αρχαίων συγγραφέων, από τον Πλάτωνα τον Δ’ π.Χ. αι-
ώνα έως τον Σιμπλίκιο τον 6ο αιώνα, και σε μερικές σπάνιες
περιπτώσεις έως μερικούς όψιμους Βυζαντινούς συγγρα-
φείς, όπως ο Ιωάννης Τζέτζης.
O Πλάτων είναι ο παλαιότερος σχολιαστής των Προσωκρα-
τικών (ας σημειωθεί ότι και τα έργα του Ευριπίδη και του Αρι-
στοφάνη περιέχουν σποραδικές αναφορές σε αυτούς), αλλά τα
περισσότερα σχόλιά του είναι πρόχειρα και, όπως πολλά από τα
παραθέματά του, διαπνέονται από ειρωνική ή ψυχαγωγική διά-
θεση. Έτσι, οι αναφορές του στον Ηράκλειτο, τον Παρμενίδη
και τον Εμπεδοκλή είναι συνήθως ειρωνικές παρατηρήσεις, και
μάλιστα μονόπλευρες ή υπερβολικές. Oπωσδήποτε, με την
προϋπόθεση ότι δεχόμαστε αυτή την επιφύλαξη, ο Πλάτων έχει
να μας προσφέρει πολλά πολύτιμα στοιχεία. Ένα χωρίο του
Φαίδωνος (96 κ.ε.) μας δίνει μια σύντομη αλλά χρήσιμη επισκό-
πηση των φυσικοφιλοσοφικών ανησυχιών του E’ αιώνα π.X., ενώ
στον Τίμαιο μας παρέχει ένα πλήρες έργο Αλχημίας.

O Σπαρτιάτης λυρικός ποιητής Αλκμάν έζησε περί το 600
π.Χ. Oι μελετητές δοκίμασαν μεγάλη έκπληξη όταν, το 1957, η
δημοσίευση του παπύρου 2390 της Oξύρρυγχου απεκάλυψε
ότι ένα από τα ποιήματά του περιείχε ένα είδος θεογονικής κο-
σμογονίας – «στο άσμα του, ο Αλκμάν ασχολείται με την φύ-
ση», όπως γράφει ο σχολιαστής (απόσπ. 3, στήλη c, 26). Προ-
φανώς το ποίημα φαινόταν σκοτεινό, αινιγματικό και παράξε-
νο, και όπως μαρτυρείται από τα σχόλια που περιέχει ο πάπυ-
ρος, τον 2ο αιώνα, είχαν γίνει και άλλες προσπάθειες να ερ-
μηνευθεί. Το απόσπασμα στην νεοελληνική έχει ως εξής: «Για-
τί όταν η ύλη άρχισε να τακτοποιείται έγινε ένα είδος πόρου,
κάτι σαν αρχή
». Λέει λοιπόν ο Αλκμάν ότι η ύλη όλων των πραγ-
μάτων ήταν ταραγμένη και αποίητη. Και συνεχίζει: «Έπειτα γεν-
νήθηκε κάποιος που τακτοποιούσε τα πάντα, έπειτα έγινε ένας
πόρος και όταν παρήλθε αυτός ο πόρος ακολούθησε ένα όριο
(ή τέρμα, τέκμωρ). Και ο πόρος είναι σαν αρχή, ενώ το όριο σαν
τέλος. Όταν γεννήθηκε η Θέτις, αυτά έγιναν η αρχή και το τέ-
λος των πάντων και το σύνολο των πραγμάτων έχει φύση πα-
ρόμοια με το υλικό του χαλκού, ενώ η Θέτις με εκείνη του τε-
χνίτη, και ο πόρος και το όριο παρόμοια με εκείνη της αρχής
και του τέλους» (
Αλκμάν, απόσπ. 3, στήλη 11, στ. 7-20). Πρό-
κειται για ένα γριφώδες, κρυπτογραφημένο κείμενο, πραγματι-
κό πρόδρομο των κειμένων του Ηρακλείτου, αλλά και όλων των
αλχημιστών – από τον 3ο μέχρι τον 17ο αιώνα.

O Φερεκύδης από την Σύρο ήταν ποιητής, μυθογράφος και
φιλόσοφος θεογονιστής. Έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ., ίσως γύρω
στα μέσα του αιώνα, και σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ο τρόπος
με τον οποίο προσέγγιζε το θέμα του δεν ήταν εντελώς μυθο-
λογικός: «γιατί οι “μεικτοί” θεολόγοι, αυτοί δηλαδή που δεν
αφηγούνται τα πάντα με μυθική μορφή, όπως λόγου χάριν ο
Φερεκύδης και μερικοί άλλοι, καθώς και οι Μάγοι, ορίζουν ως
άριστο τον πρώτο γεννήτορα» (Αριστ. Μεταφ. Ν4, 1091 b 8).
Στο λεξικό Σουίδα, στο λήμμα «Φερεκύδης», αναφέρεται
ότι: «όλα όσα έγραψε είναι τα εξής: η Επτάμυχος ή Θεοκρα-
σία ή Θεογονία. Και υπάρχει μια θεολογία από δέκα βιβλία
που περιέχει την γένεση και τις διαδοχές των θεών».
O Διογένης Λαέρτιος δίνει κάποιες περισσότερες πληρο-
φορίες: «O Θεόπομπος λέει ότι αυτός ο άνθρωπος ήταν ο
πρώτος που έγραψε για την φύση και τους θεούς. Μερικοί
λένε ότι ήταν ο πρώτος που έγραψε ένα βιβλίο σε πεζό λό-
γο» (Διογ. Λαέρτ. Ι, 116), και: «Σώζεται το βιβλίο που έγραψε
ο συγγραφέας από την Σύρο και που αρχίζει με τα λόγια: ο
Ζας και ο Χρόνος υπήρχαν ανέκαθεν καθώς και η Χθονίη. Και
η Χθονίη πήρε το όνομα Γη, επειδή ο Ζας της χάρισε γη»

(Διογ. Λαέρτ. Ι, 119).
Στον Φερεκύδη αποδίδονταν πολλά θαύματα, όπως λ.χ. η
πρόβλεψη ενός σεισμού, ενός ναυαγίου, της αλώσεως της Μεσ-
σήνης κ.λπ. Αυτά τα θαύματα ετοποθετούντο σε διάφορα μέρη,
στην Σπάρτη, κοντά στην Έφεσο, στην Σάμο, στην Σύρο και αλ-
λού. Όμως τα ίδια θαύματα αποδίδονταν και στον Πυθαγόρα, ο
οποίος ήταν μαθητής του Φερεκύδη. Όσον αφορά το περιεχό-
μενο του βιβλίου του Φερεκύδη, έχουμε την πληροφορία ότι: «O
Φερεκύδης από την Σύρο είπε ότι ο Ζας υπήρχε πάντα, το ίδιο
και ο Χρόνος και η Χθονίη, που αποτελούσαν μαζί με τον Ζάντα
τις τρεις πρώτες αρχές … και ο Χρόνος δημιούργησε από το
σπέρμα του την φωτιά, τον αέρα [ή την πνοή] και το νερό …,
από τα οποία, όταν μοιράστηκαν σε πέντε μυχούς, δημιουργή-
θηκε μια πολυπληθής θεϊκή γενιά, η λεγόμενη πεντάμυχη
, πράγμα που ίσως σημαίνει το ίδιο με πεντάκοσμη»
(Δαμά-
σκιος, Περί πρώτων αρχών, 124 b).
Η Πεντάμυχος ή Πεντάλφα εθεωρείτο ανέκαθεν σύμβολο
δυνάμεως, διότι διαιρεί την περιφέρεια του κύκλου σε πέντε
ίσα τόξα 72ο έκαστον. Από την προϊστορική ελληνική εποχή,
όπως την παρουσιάζει ο Όμηρος, εμφανίζεταιο ιερός αριθμός 72
– τόσους συνολικά ευγενείς και άνακτες, Έλληνες και
Τρώες, καταγράφει η Ιλιάς πέραν του αναμφισβήτητου αρχηγού της όλης
εκστρατείας. O αριθμός 72 εμφανίζεται από την αρχαιότητα σε όλους
τους λαούς ως αριθμός μεγίστης δυνάμεως. Όπως μας πληροφορεί ο
Πλούταρχος, στο Περί Ίσιδος και Oσίριδος, όπου ο αρχαίος συγγρα-
φεύς και ιερεύς των Δελφών ταυτίζειτον Όσιρη με τον Διόνυσο,
72 ήσαν οι συνωμότες άνδρες οι οποίοι βοήθησαν τον Τυφώνα ή
Σετ ή Σατάν να δολοφονήσει τον Όσιρη. Αλλά 72 είναι και οι Εβραίοι
αρχιερείς που αποτελούν το μέγα συμβούλιο «Σανχεντρίν»,
αυτό το οποίο επικύρωσε την μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης
στα Ελληνικά, κατόπιν εντολής του Μακεδόνος βασιλέως της Αιγύπτου,
Πτολεμαίου Β’ τον 3ο αιώνα π.Χ. Είναι αυτή η μετάφραση που σήμερα,
χάριν συντομίας, αναφέρεται ως η των O’ (των εβδομήκοντα), ενώ το
σωστό είναι των εβδομήκοντα δύο. Επίσης, το «Σανχεντρίν» είναι αυτό το
οποίο, με τα 72 μέλη του, κατεδίκασε σε σταυρικό θάνατο τον Γαλιλαίο, Γιο
του Θεού Πατέρα, Ιησού Χριστόν. Αλλά και κατά την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, ο Ιησούς Χριστός είχε, πέραν των 12 γνωστών μαθητών του,
έναν ευρύτερο κύκλο 72 μυστικών μαθητών, μεταξύ των οποίων ήταν και
ο Ιωσήφ ο εξ Αριμαθαίας και ο Νικόδημος.

Ακόμη, οι ενήλικες οπαδοί του Ζωροαστρισμού φορούν μια ιερή ζώνη,
πλεγμένη με 72 νήματα. Oι δε Ινδουιστές χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα αυτή
την ίδια ταινία την οποία ονομάζουν ζενάρ, λέξη η οποία είναι προφανώς
παραφθορά της αρχαίας ελληνικής ζωνάριον. Επιπροσθέτως, 72 είναι οι χρυ-
σοί στίχοι του Πυθαγόρα και 72 κουδουνάκια είχε στον μανδύα του ο Αιγύπτιος ιερεύς της Σαΐδος. Από δε το περίφημο αρχαιότατο βιβλίο της Σολομωνικής, γνωρίζουμε την ύπαρξητων 72 πνευμάτων του Σολομώντος,
ενώ η δημοτική Κυπριακή Μούσα, περιγράφοντας την πάλη του Διγενή
με ένα τεράστιο φίδι, αναφέρει: «Εξήντα κύκλους έκαμεν, εβδομήντα
δυο καμάρες, κι ακόμα δυο κυλίσματα, τον Έλλενον να φάει»
(όπου Έλλενος ο αντρειωμένος, ο Διγενής).
O Φερεκύδης είναι ίσως ο τελευταίος των ενθέων ανδρών της ηρωικής εποχής,
στο πρόσωπο των οποίων συγκεντρώνονταν και συνυπήρχαν
οι ιδιότητες του ποιητή-σοφού-μάντεως.
Πιο συγκεκριμένα, αυτός
ο τύπος του μάντεως, ποιητή και θεραπευτή, όπως ήσαν ο Άβαρις, ο Oρφέας,
ο Ερμότιμος, ο Επιμενίδης, στον Φερεκύδη συγκεντρώνει την ικανό-
τητα του ανθρώπου να βλέπει πέρα από τον κόσμο των αισθήσεων, την «αλήθεια» του είναι. Έτσι, το κείμενό του παραμένει σκοτεινό, δυσνόητο και αινιγματικό σε πολλά σημεία, όπως το κείμενο του Αλκμάνος, αλλά και όπως κάθε κεί-
μενο αλχημιστή που συναντάμε μέχρι και τον 17ο αιώνα. Ανα-
φέρω εδώ την λέξη αλχημιστής, εξ αφορμής ενός αποσπάσματος που έχει διασώσει ο Ισίδωρος ο Γνωστικός (1ος-2ος αι.): «για να μάθουν τι είναι η φτερωτή βαλανιδιά και το στολισμένο φόρεμα που έχει επάνω της, όλα όσα είπε ο Φερεκύδης για τους θεούς αλληγορικά, παίρνοντας αυτή την ιδέα από την προφητεία του Χαμ» (σύμφωνα με τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα, Στρωμ. VI, 53.5 (DK7 b2)).
Δυστυχώς, το έργο αυτό παραμένει ακατανόητο. O Harnack
διετύπωσε την υπόθεση ότι εδώ το όνομα Χαμ ση-
μαίνει τον Ζωροάστρη (Bidez / Coumont, Les Mages Hell -
nis s II, 62 σημ.). Είναι αλήθεια ότι μερικές φορές γινόταν
πράγματι αυτή η ταύτιση (πρβλ. στο ίδιο, Ι, 43 και ΙΙ, 49-50).
O Ζωροάστρης ήταν ήδη καθιερωμένος ως σοφός στις αρ-
χές της αρχαϊκής εποχής και ο Αριστόξενος είχε βεβαιώσει
ότι ο Πυθαγόρας επεσκέφθη τον Ζωροάστρη στην Βαβυλώ-
να (Ιππόλυτος, Ελ. Ι, 2, 12 – DK 14,11). Το τεράστιο πλήθος
των ψευδοζωροαστρικών έργων που είχαν γραφεί ήδη από
την ελληνιστική εποχή και επραγματεύοντο θέματα κυρίως
μαγείας και Αλχημίας (εικ. 11-12), όπως το τετράτομο Περί
Φύσεως, μας υποδεικνύουν ότι ίσως το όνομα του Χαμ να
χαρακτήριζε, ήδη από την αρχαϊκή εποχή, κάθε έργο φυσι-
κού φιλοσόφου, ο οποίος συνέγραφε το προσωπικό του βι-
βλίο με τον ίδιο πάντοτε τίτλο, που για όλους τους προσω-
κρατικούς στοχαστές ήταν Περί Φύσεως. Αν και η λέξη «αλ-
χημιστής» εμφανίζεται μόλις τον 8ο αιώνα, από αραβικά αλ-
χημιστικά κείμενα, γίνεται αντιληπτό ότι στην λέξη Χαμ ή Χεμ
έχει προστεθεί το αραβικό άρθρο αλ, με αποτέλεσμα την
εξελληνισμένη λέξη αλχήμ ή αλχημία. Το ίδιο συμβαίνει και
με τα αντικείμενα που αφορούν αυτή την τέχνη. Επί παρα-
δείγματι, το ξηρίον ή ιξήρ, όπως ονόμαζαν το επιδιωκόμενο
ίζημα οι χημικοί των πρωτοχριστιανικών αιώνων, μεταφέρε-
ται τον 8ο αιώνα στην Ευρώπη από τους Άραβες ως αλ-ιξήρ
και εξελληνισμένο ελιξήριον, ενώ ο δοκιμαστικός σωλήνας, ο
άμβυξ, έχει επανέλθει στην Ευρώπη, πάλι μέσω των Αράβων
ως αλ-αμπυξ ή αλαμπίκ, λέξη η οποία υφίσταται ακόμα στην
γαλλική γλώσσα και σημαίνει αποστακτήρας.
O Berthelot, στο έργο του Collection des anciens
alchimistes grecs (1887), προσπαθεί να αποδώσει την λέξη
«αλχημία» ως παραγόμενη από το βιβλικό όνομα Χημεύς ή
από το όνομα της Αιγύπτου Chemi, με την προσθήκη βεβαί-
ως του αραβικού άρθρου αλ-, παρόλο που παραδέχεται ότι
σε κανένα κείμενο πρωιμότερο του 8ου αιώνα δεν απαντούν
οι λέξεις «αλχημία» και «αλχημιστής». Γιατί, λοιπόν, δεν είναι
πιθανή η υπόθεση ότι η σχετική επιστήμη ονομάστηκε έτσι
από τον δάσκαλο του Φερεκύδη Χαμ;
Το πιθανότερο, όμως, είναι αυτό το οποίο υποδεικνύουν
τα, εν παρατάξει, Περί Φύσεως πονήματα των προσωκρατι-
κών φιλοσόφων, όπου όλοι αναζητούν την «Πρώτη Αρχήν» ή
«Αρχή Μίαν». Τα ελληνικά αρχαϊκά κείμενα περί «Αρχής Μίας»
είναι γνωστό ότι εχρησιμοποιήθησαν κατά κόρον στην σύγ-
χρονή τους Αίγυπτο, όπου ανεπτύχθη ιδιαιτέρως η μεταλ-
λουργία και η μετουσίωση αγενών μετάλλων σε ευγενή. Εδώ
πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν ότι η αρχαία αιγυπτιακή γραφή
χρησιμοποιεί το ίδιο σύμβολο για τα γράμματα Ρ και Λ, τα ίδια
αυτά σύμφωνα τα οποία, μέχρι σήμερα, στην ελληνική γλώσ-
σα είναι εναλλασσόμενα. Επί παραδείγματι λέμε: τ’ αδέρφι
μου, αλλά και αδελφέ μου, Αρβανίτης, αλλά και Αλβανός, αρ-
μέγω, αλλά και αλμέγω, αρμύρα, αλλά και αλμύρα κ.λπ.
Ανάλογα ο θεός Ήλιος, Ρα, των Αιγυπτίων θα μπορούσε
να λέγεται Λα ή Αλ, όπως προσεφωνείτο ο θεός Ήλιος σε
όλη την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή εκείνων
των αιώνων. Απλώς, η πρώτη απόδοση του σχετικού ιδεο-
γράμματος, από τους Άγγλους αρχαιολόγους, ήταν ρ αντί λ
και έκτοτε έχουμε ως όνομα του ηλιακού θεού το Ρα. Κατά
τον ίδιο τρόπο, όταν η «ιερά τέχνη», όπως ελέγετο τότε στην
Ελλάδα, πέρασε στην Αίγυπτο, για να καταλήξει στους περί-
φημους αλχημιστές της ελληνιστικής εποχής στην Αλεξάν-
δρεια και αλλού, το έργον της, το οποίο αφορούσε την “Αρχή
Μία” ονομάστηκε από παραφθορά «Αλχημία», χωρίς καμία
αραβική παρέμβαση. Μια υπόθεση την οποία πρώτος διετύ-
πωσε ο Παράκελσος, βασιζόμενος σε αλχημιστικά συγγράμ-
ματα αρχαίων Ελλήνων, που κατείχε, και τα οποία έφεραν
ακριβώς ως τίτλο: «Αρχημία».
Αυτή την Μία και Πρώτη Αρχή της Κοσμογονίας προσπα-
θούσαν να ανακαλύψουν οι διανοούμενοι της ηρωικής επο-
χής. Γνωρίζοντες δε ότι, ως έχει ο μακρόκοσμος, έχει και ο
μικρόκοσμος, ποιοτικά και αναλογικά (μόνο σε θέματα μεγε-
θών και ποσοτήτων διαφέρουν), προσπάθησαν να αναπαρα-
γάγουν τις συνθήκες δημιουργίας του κόσμου στον περιορι-
σμένο χώρο του κλιβάνου και της χύτρας τους (εικ. 13), σε
μια παράδοση χιλιάδων ετών όσον αφορά την Ελλάδα.

Εἰκόνα
10. Αλχημιστική απεικόνιση της Πενταμύχου του Φερεκύδους, η οποία
δεν είναι άλλο από το παγκόσμιο σύμβολο αντιστοιχίας του μακροκό-
σμου προς τον μικρόκοσμο, η γνωστή Πεντάλφα.

Τα μέταλλα
Στην Αλχημία υπάρχει μια μυστική συγγένεια μετάλλων και
θεών-πλανητών. Η αρχαιότερη ένδειξη αυτής της συγγένειας
βρίσκεται στον Πίνδαρο, ο οποίος μιλάει για την σχέση χρυ-
σού και Ηλίου
(Πινδ. Ίσθ. Ωδή Ε’):
ήδη από τον E’ αιώνα π.Χ. και φυσικά ήταν γνωστός
στους αλχημιστές των αλεξανδρινών χρόνων. Αρχικά θεω-
ρήθηκε ως κάποιου είδους αντι-άργυρος και είχε ως σύμβο-
λο την ανεστραμμένη Σελήνη . Μεταξύ του 6ου αιώ-
να, στον κατάλογο του αλχημιστή Oλυμπιοδώρου, και του
7ου αιώνα, στον κατάλογο του αλχημιστή Στεφάνου ο
υδράργυρος πήρε το σύμβολο του Ερμού, και όπως γράφει
χαρακτηριστικά ο Στέφανος: «Κάποιοι ξεκαθάρισαν τα σώ-
ματα και τα τοποθέτησαν το ένα απέναντι στο άλλο, όπως τα
έβαλε ο Δημιουργός. Πρώτον τοποθέτησαν τον Κρόνο και
απέναντί του τον μόλυβδο, στο ανώτατο σημείο. Μετά από
αυτόν τοποθέτησαν τον Δία και απέναντι αυτού τον υδράρ-
γυρο, στο αμέσως μετά στοιχείο. Μετά από αυτόν τοποθέ-
τησαν τον Ήλιο στην μεσαία θέση, και μετά από αυτόν την
Σελήνη στο κάτω μέρος» (Βιβλιοθήκη της Λυόν, χφ. 2327,
φ. 73). Στο χειρόγραφο, πάνω από κάθε πλανήτη ή μέταλλο,
βρίσκεται το σύμβολό του. Το χαρακτηριστικό είναι ότι ο
πλανήτης Ερμής και το μέταλλο υδράργυρος, παρ’ όλη την
μεταξύ τους σχέση, έχουν διαφορετικό σύμβολο, αυτό του
μετάλλου είναι πάντοτε ανεστραμμένη ημισέληνος. Από τα
πλανητικά σύμβολα, τα οποία ανευρίσκονται και στα σύμβο-
λα των παραγώγων των μετάλλων αυτών, το καθένα φέρει
διπλό σημείο. Το ένα χαρακτηρίζει το μέταλλο και το άλλο
την επεξεργασία τους, δηλαδή μηχανικό κόψιμο, ανάμιξη,
οξείδωση κ.λπ.
Λίγο πολύ ο κατάλογος του Στεφάνου θυμίζει την κατάταξη
των στοιχείων κατά Μεντελέγεφ , όπου αυτά κατα-
γράφονται κατά σειράν αύξοντος ατομικού βάρους. Το πε-
ριοδικό σύστημα στοιχείων, όπως έχει επικρατήσει να λέγε-
ται, θέτει σε άμεση γειτνίαση τον χρυσό με τον υδράργυρο
και τον μόλυβδο. O υδράργυρος εμφανίζεται ως το πλέον
πρόσφορο μέταλλο για να μετατραπεί σε χρυσό, καθώς η δια-
φορά τους είναι μόνο ένα ηλεκτρόνιο της εξωτάτης στιβάδος
του , και προφανώς αυτό το οποίο ανεκαλύφθη μόλις
το 1868 ήταν ήδη γνωστό στους αλχημιστές πριν από χιλιά-
δες χρόνια, όπως ήταν γνωστό και για τον μόλυβδο, όχι μόνον
η τάση του να μετουσιωθεί σε χρυσό λόγω ατομικού βάρους,
αλλά και ότι υπάρχουν διάφορα είδη μολύβδου διαφόρου
ατομικού βάρους, αναλόγως της προελεύσεώς τους, τα
οποία, όμως, από την στιγμή που θα αναμειχθούν δεν είναι
δυνατόν πλέον να χωρισθούν. Είναι ιδιαιτέρως άξιον προσο-
χής ότι ο Δημήτριος Ιβάνοβιτς Μεντελέγεφ (1834-1907), ήδη
καθηγητής Χημείας στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρουπό-
λεως από το 1866, διέπρεψε κυρίως στην Φυσικοχημεία και
την Φιλοσοφική Χημεία. Oι ανακαλύψεις του ανάγονται σε
όλους τους κλάδους της χημικής επιστήμης, το δε σύγγραμ-
μά του Αρχαί της Χημείας (1868-1870), εφάμιλλο των Πρώτων
Αρχών του Νεύτωνος, είχε αλλεπάλληλες εκδόσεις και μετε-
φράσθη στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Ελάχιστοι
γνωρίζουν ότι ο Μεντελέγεφ μαθήτευσε στον κλειστό φιλο-
σοφικό κύκλο των μαθητών του φιλοσόφου και αλχημιστή
Ευγενίου Βούλγαρη στην Πετρούπολη. O υδράργυρος των φιλοσόφων
Από τις μυστικιστικές ερμηνείες και τα σύμβολα με τα οποία
οι αλχημιστές εργάζονται μπορούμε να δούμε τις ουσιαστι-
κές θεωρίες της φιλοσοφίας τους, που συνοψίζονται σε λί-
γες σαφείς και εύλογες ιδέες, μερικές από τις οποίες πα-
ρουσιάζουν παράξενη αναλογία προς τις σημερινές αντιλή-
ψεις.
Όσον αφορά τα σύμβολα, ήδη τον 11ο αιώνα ο Μιχαήλ
Ψελλός κηρύσσει ότι οι φθορές της ύλης και οι γεννήσεις γί-
νονται από φυσικά αίτια και όχι με την δύναμη κάποιας επω-
δού ή κάποιου μυστικιστικού τύπου. Κατά τους Έλληνες μυη-
μένους, όλα τα φυσικά σώματα αποτελούνται από μια θεμε-
λιώδη ύλη. Για να παρασκευάσουμε ένα ορισμένο σώμα, τον
χρυσό επί παραδείγματι, το τελειότερο των μετάλλων, το πο-
λυτιμότερο των αγαθών, πρέπει να πάρουμε σώματα ανάλο-
γα, τα οποία διαφέρουν εκείνου μόνο κατά κάποια ποιότητα,
και αφού απαλείψουμε τους χαρακτήρες τους, να τα αναγά-
γουμε στην αρχική ύλη, δηλαδή στον υδράργυρο των φιλο-
σόφων . «O υδράργυρος αυτός λαμβάνεται από τον
συνήθη υδράργυρο, αφού πρώτα του αφαιρέσουμε την ρευ-
στότητα, δηλαδή κάποιου είδους υγρό, ρευστό και ευκίνητο
στοιχείο το οποίο εμποδίζει την τελειοποίησή του, οπότε θα
γίνει σταθερό με την αποβολή της πτητικότητάς του, δηλαδή
κάποιας αεριώδους καταστάσεως, που περιέχεται στο στοι-
χείο και τέλος να αποβάλλουν και κάποια γη, δηλαδή γαιώ-
δες στοιχείο, κάποια χαρακτηριστική σκουριά, η οποία αντι-
στέκεται στην τέλεια λέπτυνση του υδραργύρου». Με τον
ίδιο τρόπο δούλευαν τον μόλυβδο και τον κασσίτερο. Ζητού-
σαν, γενικά, να απαλλάξουν κάθε μέταλλο από τις ατομικές
του ιδιότητες, να αφαιρέσουν από τον μόλυβδο το τηκτό του
(την ιδιότητα να λιώνει), από τον κασσίτερο τον ιδιαίτερο
κριγμό (τριγμό), που, όπως λέει ο Στέφανος, πραγματικά
αφαιρείται με την χρησιμοποίηση του υδραργύρου. Και όταν
με τον τρόπο αυτό θα σχηματιζόταν η πρώτη ύλη όλων των
μετάλλων, δηλαδή ο υδράργυρος των φιλοσόφων, έμενε η
βαφή του με θείο και αρσενικό. Και στις δύο αυτές λέξεις οι
φιλόσοφοι συνέχεαν τα θειούχα μέταλλα και κάποια συγγενι-
κά τους ορυκτά και τις λεγόμενες αιθερώδεις ύλες, οι οποί-
ες παράγονταν από αυτά. O λόγος ήταν ότι, στα χρόνια των
Αράβων, εθεωρούντο και αυτά μέταλλα, ως σύνθετα από
θείο και υδράργυρο. Oι φιλόσοφοι έλεγαν ακόμα ότι οι βα-
φές του χρυσού και του αργύρου έχουν στο βάθος μία και
την αυτή σύνθεση, που αποτελούσε την φιλοσοφική λίθο ή
το ξηρίον. Το γνωστό σήμερα ως ελιξήριο, η πρώτη ύλη, εί-
ναι μία και πολύμορφη, και αυτό επειδή δεχόμαστε το ενιαί-
ον της ύλης. Εννοούμε δηλαδή ότι η Μία αυτή Ύλη επιδέχε-
ται κάποιον αριθμό καταστάσεων σταθερής ισορροπίας, πέ-
ρα από τις οποίες είναι αδύνατη η ύπαρξή της. Το σύνολο
των μονίμων αυτών καταστάσεων περιλαμβάνει τα γνωστά
σήμερα απλά σώματα και εκείνα τα οποία είναι δυνατόν να
ανακαλυφθούν στο μέλλον ή και να κατασκευαστούν συνθε-
τικά (έτσι υποτίθεται ότι θα ήταν δυνατόν να ανακαλυφθεί ο
νόμος του γεννήτορος και να διατυπωθεί σε έναν πίνακα πα-
ρεμφερή με αυτόν του περιοδικού συστήματος στοιχείων
του Μεντελέγεφ). Αυτή είναι η Μία Ύλη ή Πρώτη Ύλη ή Πρώ-
τη Αρχή ή Μία Αρχή ή Αρχή Μία. Μία ύλη η οποία κατά βά-
θος είναι ίδια, παρόλο που είναι πολύμορφη και τέτοια που
καμιά της εκδήλωση να μη θεωρείται σημείο αφετηρίας όλων
των άλλων . Αυτή είναι η ύλη των αρχαίων αλχημι-
στών. Αυτή θα αποκαθιστούσε την οροθετική γραμμή μεταξύ
της ουσίας των γνωστών μας στοιχείων και των συνθέσεών
τους. Θα υπολόγιζε την διαφορά που υπάρχει μεταξύ της ει-
δικής θερμότητος των γνωστών μας στοιχείων και εκείνης
των συνθέτων σωμάτων και των πολυμερών υδρογονανθρά-
κων, αμφισβητώντας τις δυνητικές υποθέσεις που υπάρχουν
για την σύσταση της ύλης.
Εἰκόνα
Κοσμογονικό όραμα της μοναχής Hildegard von Bingen (1098-
1179) στο σχήμα του Κοσμικού Ωού των Oρφικών. Hildegard von
Bingen, Scivias, 1151.

Επιμύθιον
Μέσα στην γαλήνη του εργαστηρίου τους, οι αλχημιστές
είχαν όλα τα στοιχεία της δημιουργίας –γη, ύδωρ, αέρα και
πυρ– στην διάθεσή τους. Με έναν πολυποίκιλο εξοπλισμό
από φιάλες και καμίνια, πλούτιζαν την γνώση τους στην μα-
γεία της χημείας με αλλεπάλληλα πειράματα, τα οποία
τους έδωσαν την ευκαιρία να ερμηνεύσουν τα θαύματα
που έβλεπαν, σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα, όπως το
φυσικό, το πνευματικό και το ψυχικό. Γι’ αυτούς, η επιστή-
μη και η θρησκεία ήταν ένα και συνόψιζαν τις ανακαλύψεις
που έκαναν στα εργαστήριά τους, με σύμβολα, τα οποία ανεφέροντο
στην ψυχή, το σώμα και το πνεύμα…….
. O αλχημιστής μπο-
ρούσε να κατασκευάσει την «ορυκτή» λίθο, η οποία μεταστοιχειώνει
τα αγενή μέταλλα σε χρυσό και τους πυριτόλιθους σε πολύτιμα πετρά-
δια. Όμως είχε την δυνατότητα και την γνώση να δημιουργήσει και την
«φυτική» λίθο, που κάνει τα φυτά, τα άνθη και τα δέντρα να
αναπτύσσονται με θαυμαστό τρόπο. Και η «επίδοξος» λίθος χαρίζει στον
κάτοχό της την ικανότητα να βρίσκει χαμένα πρόσωπα και να επικοινωνεί
με τα πουλιά και τα ζώα,
όπως ο Μελάμπους και ο Άγιος Φραγκίσκος.
Η πλέον πολύτιμος όλων των λίθων, που δεν είναι δυνατόν να κατασκευασθεί σήμερα
–όπως και δεν δημιουργήθηκε ξανά κατά τα τελευταία τρεις χιλιάδες
χρόνια– είναι η «αγγελική»λίθος, αυτή που επιτρέπει στον αλχημιστή ο οποίος την κατέχει
να ζει άνευ τροφής και να συνομιλεί με τους αγγέλους.
Κατά μία νεωτέρα παράδοση, ο Μωυσής, ο Σολομών
και ο Ερμής ο Τρισμέγιστος ήσαν οι μόνοι που κατείχαν αυ-
τή την λίθο, διά της οποίας, εντελώς φυσικά, έκαναν αυτά
που εμείς σήμερα αποκαλούμε θαύματα


1
Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να διευκρινίσουμε ότι δεν κάνουμε αναφο-
ρά στα ορφικά κείμενα και στην εξ αυτών απορρέουσα κοσμογονία –αν
και γνωρίζουμε βεβαίως ότι η ορφική φυσική διδασκαλία προηγήθηκε των
Προσωκρατικών, ίσως δε και του Oμήρου και του Ησιόδου–, επειδή δεν
επιθυμούμε να συγκρουστούμε με το πανεπιστημιακό κατεστημένο που
θεωρεί τον Oρφέα και τα κείμενά του ως ανήκοντα στον Z’ αιώνα π.Χ. Για
να μην υποχρεωθούμε λοιπόν να εκφέρομεν ύβριν κατά του Oρφέως,
προτιμούμε να σιγήσουμε όσον αφορά στο θέμα αυτό……
…………

.Σημείωση
Στο εσωτερικό του επιταχυντή στο Darmstadt Ion Research and Antiproton Centre (Κέντρο έρευνας ιόντων και αντιπρωτονίων στο Darmstadt — DIRAC) ο οποίος κατασκευάστηκε με χρηματοδότηση από 11 κράτη μέλη της ΕΕ, την Κίνα, την Ινδία και τη Ρωσία με στόχο την αναβάθμιση των υπαρχόντων επιταχυντών για τη μελλοντική έρευνα σχετικά με την προέλευση του σύμπαντος χάρη στην ταχύτητα η οποία επιβάλλεται στους πυρήνες του ατόμου (10% της ταχύτητας του φωτός), άτομα ψευδαργύρου με ατομικό αριθμό 50, ενώνονται με άτομα χαλκού ατομικού αριθμού 29 και σχηματίζουν άτομα χρυσού με ατομικό αριθμό 79.
ΤΩΝ ΓΑΡ ΗΛΙΘΙΩΝ ΑΠΕΙΡΑ ΓΕΝΕΘΛΑ
ΚΑΤΣΟΥΛΑ ΑΜΑΛΙΑ
Ενεργό μέλος
Ενεργό μέλος
 
Δημοσ.: 706
Ἐγγραφή: Παρ 11/09/2009 06:21


Ἐπιστροφὴ στην Ἄλλα ἐπιστημονικὰ θέματα



Παρόντες

Παρόντες σὲ αὐτὴ τὴν Δ. Συζήτηση: Δεν ὑπάρχουν ἐγγεγραμμένα μέλη καὶ 0 ἐπισκέπτες